యది హ్యహం న వర్తేయం జాతు కర్మణ్యతంద్రితః ।
మమ వర్త్మానువర్తంతే మనుష్యాః పార్థ సర్వశః ॥ 23
యది, హి, అహమ్, న, వర్తేయమ్, జాతు, కర్మణి, అతంద్రితః,
మమ, వర్త్మ, అనువర్తంతే, మనుష్యాః, పార్థ, సర్వశః.
పార్థ = అర్జునా; అహమ్ = నేను; జాతు = ఎన్నడైనా; అతంద్రితః = అప్రమత్తుడనై; కర్మణి = కర్మలో; న వర్తేయం యది = ప్రవృత్తుడనై లేకుంటే; మనుష్యాః = మానవులు; సర్వశః = సర్వవిధాల; మమ = నా; వర్త్మ హి = మార్గాన్నే; అనువర్తంతే = అనుసరిస్తారు.
తా ॥ నేనెన్నడైనా, అప్రమత్తుడనై కర్మలను ఒనర్పకుండా ఉంటే, జనులు సర్వవిధాల నా మార్గాన్నే అనుసరిస్తారు.
వ్యాఖ్య:-
“అతంద్రితః” – తంద్రత అంటే సోమరితనం, అలసట లేదా మత్తు అని అర్థం. అతంద్రత అంటే ఆ సోమరితనం లేకపోవడం. ఎప్పుడూ అప్రమత్తంగా (Alert/జాగరూకతతో) ఉండటం. శ్రీకృష్ణుడికి వ్యక్తిగతంగా ఏ పనీ చేయాల్సిన అవసరం లేదు. అయినా సరే, “నేను చాలా జాగ్రత్తగా, ఏమాత్రం బద్ధకం లేకుండా పనులు చేస్తూనే ఉంటాను” అని ఆయన చెప్పారు. ఒకవేళ దేవుడైన తానే పనులు చేయడం మానేస్తే.. లోకంలో ఉన్న జనం కూడా ఆయన్ని చూసి పనులు మానేస్తారు. దానివల్ల వాళ్లు పతనమైపోతారు (చెడిపోతారు). అందుకే ప్రజల కోసం ఆయన అలా చేస్తారు. అందుకే చరిత్రలో గొప్ప గొప్ప మహనీయులు, ప్రవక్తలు, ఆదర్శమూర్తులు.. తమ పనుల విషయంలో, ధర్మాన్ని పాటించే విషయంలో చాలా నిక్కచ్చిగా, జాగ్రత్తగా మెలిగారు. ఇప్పటికీ అలాగే మెలుగుతున్నారు. దీనికి చరిత్రే ఒక గొప్ప సాక్ష్యం.
‘అతంద్రితః’ (సోమరితనం లేనివాడు/అప్రమత్తంగా ఉండేవాడు) అనే పదాన్ని వాడటం ద్వారా.. మోక్షం కోరుకునేవారు (ముముక్షువులు) తమ సాధనలో ఎంత జాగ్రత్తగా ఉండాలో హెచ్చరిస్తున్నారు. అసలు ఏ పనీ చేయాల్సిన అవసరం లేని భగవంతుడే తన పనుల విషయంలో ఇంత ‘అప్రమత్తంగా’ ఉంటున్నారు. మరి సంసార బంధాలను తెంచుకోవడానికి ఎంతో సాధన చేయాల్సిన సామాన్య మనుషులు ఇంకెంత జాగ్రత్తగా ఉండాలో ఒక్కసారి ఆలోచించండి. సాధనలో బద్ధకం లేదా సోమరితనం (తంద్రత) అస్సలు పనికిరాదు. ఎందుకంటే, ఏమాత్రం అజాగ్రత్తగా ఉన్నా సరే.. ఈ ‘మాయ’ ఎంతటి తెలివైన వ్యక్తినైనా సరే పడగొట్టేస్తుంది. మన ఇంద్రియాలు చాలా బలమైనవి. కాబట్టి రాత్రింబవళ్లు వాటి దెబ్బ తగలకుండా సాధకుడు ఎప్పుడూ కాచుకుని ఉండాలి. రాత్రిపూట మెయిలు బండి నడిపే డ్రైవర్ ఎంత జాగ్రత్తగా ఉంటాడు? అతను ఏమాత్రం కునుకు తీసినా లేదా అజాగ్రత్తగా ఉన్నా ప్రయాణికులందరికీ ఎంత పెద్ద ప్రమాదం జరుగుతుందో మనకు తెలుసు. అలాగే, సాధకులు తమ ఆధ్యాత్మిక సాధనలో సోమరితనం చూపిస్తే.. ఘోరమైన పతనాన్ని (ఆధ్యాత్మిక నాశనాన్ని) చవిచూడాల్సి వస్తుంది.
శ్లోకంలో ‘జాతు’ (ఎప్పుడూ) అనే పదాన్ని వాడారు. అంటే భగవంతుడు ఏ సమయంలోనూ అజాగ్రత్తగా ఉండడని అర్థం. అన్నీ సాధించిన దేవుడే అలా ఉంటే, ఏదీ సాధించని సామాన్యులు ఇంకెంత జాగ్రత్తగా ఉండాలి? అందుకే శాస్త్రాలు “ప్రమాదో వై మృత్యుః” (అజాగ్రత్తే చావుతో సమానం) అని ఘోషిస్తున్నాయి. ఆదిశంకరాచార్యులు కూడా ఈ విషయంలో గట్టి హెచ్చరిక చేశారు. కాబట్టి సాధకులు భగవంతుడు చెప్పిన ఈ ‘అతంద్రితః’ (సోమరితనం లేకుండా ఉండటం) అనే పదాన్ని పదే పదే గుర్తుచేసుకుంటూ, పూర్తి మెలకువతో తమ సాధనను కొనసాగించాలి.