విహాయ కామాన్ యస్సర్వాన్ పుమాంశ్చరతి నిస్పృహః ।
నిర్మమో నిరహంకారః స శాంతిమధిగచ్ఛతి ॥ 71
విహాయ, కామాన్, యః, సర్వాన్, పుమాన్, చరతి, నిస్పృహః,
నిర్మమః, నిరహంకారః, సః, శాంతిమ్, అధిగచ్ఛతి.
యః = ఏ; పుమాన్ = పురుషుడు; సర్వాన్ = అన్ని; కామాన్ = కోర్కెలను; విహాయ = విడిచి; నిర్మమః = మమతశూన్యుడూ; నిరహంకారః = అహంకార రహితుడూ; నిస్పృహః = కాంక్షా రహితుడూ అయ్యి; చరతి = సంచరిస్తుంటాడో; సః = అతడు; శాంతిమ్ = సకల దుఃఖ నివృత్తియైన మోక్షాన్ని; అధిగచ్ఛతి = పొందుతాడు.
తా ॥ ఎవరైతే కోర్కెలనన్నిటినీ విడిచి, ‘నేను, నాది’ అనే భావం త్యజించి, శారీరక జీవితం కూడా స్పృహాశూన్యుడై సంచరిస్తాడో అతడు సంసార దుఃఖ నివృత్తియైన పరమశాంతిని పొందుతాడు.
వ్యాఖ్య:-
స్థితప్రజ్ఞుడి (జ్ఞాని) లక్షణాల గురించి అర్జునుడు ఇంతకుముందు నాలుగు ప్రశ్నలు అడిగాడు. అవి:
- కా భాషా? = అతని లక్షణాలు ఏమిటి?
- కిం ప్రభాషేత? = అతను ఎలా మాట్లాడతాడు?
- కిమ్ ఆసీత? = అతను ఎలా ఉంటాడు/కూర్చుంటాడు?
- వ్రజేత కిమ్? = అతను ఎలా సంచరిస్తాడు (ప్రవర్తిస్తాడు)?
వీటికి భగవంతుడు ఇచ్చిన సమాధానాలు ఇలా ఉన్నాయి:
- 55వ శ్లోకం నుండి అధ్యాయం చివరి వరకు చెప్పినవన్నీ స్థితప్రజ్ఞుడి సాధారణ లక్షణాలే. ఇవి మొదటి ప్రశ్నకు సమాధానం.
- 55 నుండి 57వ శ్లోకం వరకు రెండవ ప్రశ్నకు సమాధానం.
- 58 నుండి 61వ శ్లోకం వరకు మూడవ ప్రశ్నకు సమాధానం. (ముఖ్యంగా 61వ శ్లోకంలో ‘యుక్త ఆసీత’ అని చెప్పారు).
- ఇప్పుడు ఈ 71వ శ్లోకంలో ‘చరతి నిస్పృహః’ (కోరికలు లేకుండా తిరుగుతాడు) అని చెప్పడం ద్వారా నాలుగవ ప్రశ్నకు సమాధానం ఇచ్చారు.
శాంతి పొందడానికి 4 మార్గాలు: శాంతి, సుఖం కావాలనుకునే వారందరూ కచ్చితంగా నాలుగు ముఖ్యమైన పనులు (సాధనలు) చేయాలి:
- కోరికలను వదిలేయడం: అన్ని రకాల కోరికలను, విషయాలను వదిలేయాలి.
- ఆశ లేకపోవడం (నిస్పృహ): వదిలేసిన వాటి మీద మళ్ళీ ఆశ పడకూడదు.
- అహంకారం (నేను) వదలడం: ‘నేను’ అనే గర్వాన్ని వదిలేయాలి.
- మమకారం (నాది) వదలడం: ‘నాది’ అనే భావనను వదిలేయాలి.
వీటి గురించి వివరంగా చూద్దాం:
- కోరికల త్యాగం: ఈ అధ్యాయం మొదట్లో చెప్పినట్టే, మళ్ళీ ఇప్పుడు కూడా ‘అన్ని కోరికలను వదిలేయాలి’ అని కృష్ణుడు చెబుతున్నారు. ఇక్కడ ‘అన్ని’ (సర్వాన్) అనే పదాన్ని బాగా గుర్తుపెట్టుకోవాలి. మనసులో ఒక్క చిన్న కోరిక కూడా మిగలకూడదు. ఎందుకంటే ఆ చిన్న కోరికే పెరిగి పెద్దదై సాధకుడికి ప్రమాదాన్ని తెచ్చిపెడుతుంది. అందుకే మనసును పూర్తిగా శుభ్రం చేసుకోవాలి.
- ఆశ లేకపోవడం: కోరికలను వదిలేసాక, వాటి గురించి మళ్ళీ ఆలోచించడం గానీ, వాటి మీద ఆశ పడటం గానీ చేయకూడదు.
- అహంకారం వదలడం: అహంకారాన్ని దరిచేరనీయకూడదు. నిజానికి మనం ‘ఆత్మ’ స్వరూపులం తప్ప ఈ శరీరం కాదు. కాబట్టి ‘నేను ఈ శరీరాన్ని’ అనే భావనను వదిలేసి, ‘నేను ఆత్మను’ అనే భావనతో ఉండాలి.
- మమకారం వదలడం: అసలు ఈ శరీరమే మనది కానప్పుడు… ఇక శరీరానికి బయట ఉన్న ఇళ్ళు, పొలాలు, బంధువులు మనవి ఎలా అవుతాయి? కాబట్టి వాటి మీద ‘నాది’ అనే మమకారాన్ని వదిలేయాలి.
ఎవరైతే ఈ నాలుగు పనులు చేస్తారో, వారే నిజమైన, గొప్ప శాంతిని పొందుతారు. ఇవి లేనివాళ్ళు ఈ సంసార చక్రంలో చిక్కుకుని ఎప్పుడూ అశాంతితో, దుఃఖంతో బాధపడుతూనే ఉంటారు.
ఈ శ్లోకంలో ‘యః’ (ఎవడు / ఎవరైతే) అనే పదాన్ని వాడారు. దీనికి చాలా గొప్ప అర్థం ఉంది. పైన చెప్పిన అర్హతలు (అంటే కోరికలు వదిలేయడం, అహంకారం లేకపోవడం వంటివి) ఉన్నవారు ఎవరైనా సరే…వాళ్ళు ఏ కులం వాళ్ళైనా, ఏ మతం వాళ్ళైనా, ఏ వర్ణం వాళ్ళైనా, ఆడవారైనా, మగవారైనా, చివరికి చండాలురైనా (సమాజంలో అత్యంత తక్కువగా చూడబడేవారైనా)…ఆ అర్హతలు ఉంటే చాలు, వాళ్ళందరూ ఖచ్చితంగా శాంతిని, మోక్షాన్ని పొందుతారు. ఇందులో ఎవరికీ పక్షపాతం లేదు. భగవద్గీతలో అడుగడుగునా ఇలాంటి గొప్పదైన, విశాలమైన భావాలే కనిపిస్తాయి.