యా నిశా సర్వభూతానాం తస్యాం జాగర్తి సంయమీ ।
యస్యాం జాగ్రతి భూతాని సా నిశా పశ్యతో మునేః ॥ 69
యా, నిశా, సర్వభూతానామ్, తస్యామ్, జాగర్తి, సంయమీ,
యస్యామ్, జాగ్రతి, భూతాని, సా, నిశా, పశ్యతః, మునేః.
సర్వభూతానామ్ = ప్రాణులందరికీ; యా = ఏది; నిశా = రాత్రియో, అంధకారమయమో; తస్యామ్ = అప్పుడు, పరమార్థవిషయంగా; సంయమీ = జితేంద్రియుడు; జాగర్తి = మేల్కొని ఉంటాడు; సర్వదా దర్శనమొనర్చుచుండును; యస్యామ్ = ఏ అజ్ఞాన రాత్రిలో; భూతాని = జీవులు; జాగ్రతి = మేల్కొని ఉంటారో; సంసారానుభవం పొందుతుంటారో; పశ్యతః = తత్త్వదర్శియైన; మునేః = మునికి; సా = ఆ సంసారం; నిశా = రాత్రి వంటిది.
తా ॥ జీవులందరికీ తెలియకపోవడం వల్ల ఏది రాత్రివలె తోచునో, ఆ బ్రహ్మమున స్థితప్రజ్ఞుడు మేల్కొని ఉంటాడు (బ్రహ్మదర్శనం చేస్తూ ఉంటాడు). ఏ అజ్ఞాన రాత్రిలో జీవులందరూ మేల్కొని ఉంటారో సంసారానుభూతిని పొందుతుంటారో (అది స్థితప్రజ్ఞునికి రాత్రి. అతడు సంసారాన్ని చూడడు* ).
వ్యాఖ్య:-
ఈ శ్లోకం ఆలంకారిక భాషలో (Metaphorical language) చెప్పబడింది. “అజ్ఞానులకు ఏది రాత్రో, అది జ్ఞానులకు పగలు; జ్ఞానులకు ఏది రాత్రో, అది అజ్ఞానులకు పగలు,” అని ఇక్కడ వివరించారు. దీని అర్థం ఏమిటంటే — ఆత్మ, దైవం, ఇంద్రియనిగ్రహం మొదలైన ఆధ్యాత్మిక విషయాలేవీ అజ్ఞానులకు తెలియవు. వాటిని తెలుసుకోవాలనే ఆసక్తి కూడా వారికి ఉండదు. ఆ విషయాలేవీ వారి దృష్టికి కనిపించవు. అవి వారికి అసలు లేనట్లే లెక్క. అందుకే, ఆ విషయాలు వారికి రాత్రి (చీకటి) లాంటివని చెప్పారు.
పరమార్థ విషయాల విషయంలో అజ్ఞానులు జాగ్రత్తగా ఉండరు; అలసటగా, నిద్రలో ఉన్నట్టు, నిర్లక్ష్యంగా ప్రవర్తిస్తారు. జ్ఞానులు, సంయమశీలులు అయితే, దీనికి సరిగ్గా విరుద్ధంగా ఉంటారు. ఆ జ్ఞానులు ఎప్పుడూ దైవచింతనతో, ఆత్మానుభూతితో నిండి ఉంటారు. ఆత్మసంబంధమైన విషయాల్లో ఎల్లప్పుడూ జాగరూకులుగా ఉంటారు. దైవస్మరణను ఒక్క క్షణం కూడా మరిచిపోరు. బ్రహ్మానుభూతి అనే జాగరణ స్థితిలోనే ఉంటారు. అందుకే, దైవ విషయాలలో అజ్ఞానులు నిద్రపోయినట్టుగా ఉంటే, జ్ఞానులు ఆ విషయాల్లో మేల్కొన్నట్టుగా ఉంటారు. అజ్ఞానులకు రాత్రి లాంటిది (చీకటి, అజ్ఞాన స్థితి) జ్ఞానులకు పగలుగా (జాగరణ, జ్ఞాన స్థితి) ఉంటుంది.
మరియు జ్ఞానులైన మహనీయులు ఇంద్రియ నియంత్రణ కలవారు. వారు విషయ భోగాల మీద విరక్తి కలిగి, నామరూపాలతో కూడిన ఈ కనిపించే ప్రపంచాన్ని మిథ్యగా భావిస్తారు. లోక విషయాలపై ఆసక్తి లేకుండా ఉంటారు. శబ్ధం, స్పర్శ మొదలైన ఇంద్రియ విషయాల పట్ల విరక్తితో ఉంటారు. అవి వారి దృష్టికే పెద్దగా పడవు. అందుకే ఈ విషయాలు, అన్ని భోగవిలాసాలు వారికి రాత్రిలాంటివిగా ఉంటాయి. వాటిలో సంయమశీలులు నిద్రపోయినట్టుగా ఉంటారు. కానీ ఇవే అజ్ఞానులకు చాలా ఇష్టమైనవి. పగలూ రాత్రీ వాటిలోనే ఆనందం పొందుతూ, వాటినే అనుభవిస్తూ కాలక్షేపం చేస్తారు. ఆ విషయంలో, నామరూపాల వ్యాపారాలలో వారు ఎప్పుడూ మేల్కొని ఉన్నట్టుగా ఉంటారు. అందువల్ల అవి వారికి పగలువంటివి. ఏ ఇంద్రియ విషయాల్లో జ్ఞానులు నిద్రలో ఉన్నట్టుగా ఉంటారో, ఆ విషయాల్లోనే అజ్ఞానులు మేల్కొని ఉంటారు. వారికేది రాత్రో, వీరికది పగలు.
రాత్రిపూట సంచరించే జీవులు చాలా ఉన్నాయి — పిల్లి, గబ్బిలం, గుడ్లగూబ, రాక్షసులు, క్రూరమృగాలు మొదలైనవి. మనకు పగలు వాటికి రాత్రి; వాటికి రాత్రి మనకు పగలు. అజ్ఞానులు ఈ ‘నిశాచరుల’ (రాత్రి తిరిగే వారి) వర్గానికి చెందినవారు. జ్ఞానులు మాత్రం పగలు సంచరించే వారి వర్గానికి చెందినవారు.
“సంయమీ” అనే పదం వాడినందున, ఇంద్రియ నియంత్రణ సంపూర్ణంగా ఉన్నవాడే ఆత్మతత్త్వంలో మేల్కొనగలడని (జాగృతిలో ఉండగలడని) అర్థమవుతోంది . అటువంటి సంయమం లేని వానికి దైవం (ఆత్మస్వరూపం) ప్రత్యక్షం కావడం కష్టమని కూడా స్పష్టం అవుతోంది. ఈ విధంగా, ఆధ్యాత్మిక మార్గంలో సంయమం (ఇంద్రియ నియంత్రణ) ఎంత ఉన్నతమైన స్థానం కలిగిఉందో ఈ వాక్యం చాలా స్పష్టంగా చూపిస్తుంది .
“పశ్యతో మునేః” – “మునులు” అంటే ఎంతోమంది ధ్యానం, మననం చేసే వారు ఉండవచ్చు. కానీ అందరూ ఆత్మ దర్శనాన్ని పొందినవారే అనుకోవడం కుదరదు. “పశ్యతః” అని చెప్పినందువల్ల భగవంతుణ్ణి (ఆత్మను) ప్రత్యక్షంగా ‘చూడగలం’, అనుభవించగలం అనే సూచన ఇక్కడ స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. అటువంటి స్థితిని ప్రతి ఒక్కరూ పొందాలని భావం.
ఈ శ్లోకం చెప్పేది ఏమిటంటే – విషయ భోగాలను త్యజించి, ఇంద్రియాలను నియంత్రణలో పెట్టుకుని, ఆత్మతత్త్వంలో ఎప్పుడూ మేల్కొని ఉండాలని. అర్థం, నిజమైన ఆధ్యాత్మిక జీవితం కోసం బాహ్య సుఖాలను వదలి, లోపలి ఆత్మసత్యంలో నిలవాలని ఉపదేశిస్తుంది.