యతతో హ్యపి కౌంతేయ పురుషస్య విపశ్చితః ।
ఇంద్రియాణి ప్రమాథీని హరంతి ప్రసభం మనః ॥ 60
యతతః, హి, అపి, కౌంతేయ, పురుషస్య, విపశ్చితః,
ఇంద్రియాణి, ప్రమాథీని, హరంతి, ప్రసభమ్, మనః.
కౌంతేయ = కుంతీపుత్రా; హి = ఏమన; ప్రమాథీని = బలీయాలైన; ఇంద్రియాణి = ఇంద్రియాలు; యతతః = యత్నశీలుణ్ణి; విపశ్చితః = వివేకి అయిన; పురుషస్య అపి = పురుషునివైనప్పటికీ; మనః = మనస్సును; ప్రసభమ్ = బలాత్కారంగా; హరంతి = హరిస్తున్నది. (ఆకర్షిస్తున్నవి, వికృతమొనరుస్తున్నవి)
తా ॥ కౌన్తేయా! కలతకారములైన ఇంద్రియములు అత్యంత యత్న శీలుణ్ణి, వివేకి అయిన పురుషుని మనస్సును కూడా ప్రలోభపెడుతున్నాయి.
వ్యాఖ్య:-
ఇంద్రియాలు (కళ్ళు, చెవులు మొదలైనవి) ఎంత బలమైనవో ఇక్కడ నిరూపించారు. ఇక్కడ ‘విపశ్చితుడు’ (గొప్ప పండితుడు లేదా జ్ఞాని) అనే పదాన్ని వాడారు. అంటే… ‘అంతటి చదువుకున్న జ్ఞానుల మనస్సునే ఈ ఇంద్రియాలు లాగేశాయంటే, ఇక సామాన్యుల పరిస్థితి గురించి వేరే చెప్పాలా?’ అని దీని అర్థం. అలాగే, ఇంద్రియాలను అదుపు చేసుకోవడానికి గట్టిగా ప్రయత్నిస్తున్న వాళ్ళనే అవి పడగొట్టేస్తుంటే… అసలు ఏ ప్రయత్నం చేయని అమాయకులను (అజ్ఞానులను) అవి ఇంకెంత ఇబ్బంది పెడతాయో మనం ఊహించుకోవచ్చు. వ్యాస మహర్షి కూడా ఇదే చెప్పారు: ‘బలవాన్ ఇంద్రియగ్రామో విద్వాంసమపి కర్షతి’ అంటే ‘ఇంద్రియాల సమూహం చాలా బలమైనది. అది పండితుడిని కూడా పట్టి కుదిపేస్తుంది’ అని అర్థం. ఇక్కడ ‘ప్రసభమ్’ అనే పదాన్ని వాడారు. అంటే ‘బలవంతంగా’ లాక్కెళ్ళిపోవడం అని అర్థం. దీన్ని బట్టి ఆ ఇంద్రియాలకు ఎంత శక్తి ఉందో, అవి ఎంత ప్రమాదకరమైనవో మనం అర్థం చేసుకోవచ్చు.
ప్రతి ప్రాణిలోనూ ఆత్మకు-అనాత్మకు (అంటే ఆత్మకు-శరీరానికి లేదా ధర్మానికి-అధర్మానికి) మధ్య యుద్ధం ఎంతో కొంత జరుగుతూనే ఉంటుంది. సాధకుడు దైవ బలాన్ని కొంచెం కూడగట్టుకుంటుంటే… మరోపక్క ‘మాయ’, ‘అజ్ఞానం’ అనేవి తమ సైన్యాన్ని సిద్ధం చేసుకుంటాయి. ఆ సైన్యం ఏంటంటే—మన ఇంద్రియాలు, విషయ వాంఛలు, పాత అలవాట్లు (వాసనలు). ఆ అంతర్యుద్ధంలో జరిగే ఒక సన్నివేశాన్నే ఈ శ్లోకంలో వర్ణించారు. మోక్షం కావాలనుకునేవాడికి (ముముక్షువుకి) దైవబలం (దైవీసంపద) చాలా ఎక్కువగా ఉంటేనే ఈ యుద్ధంలో గెలవగలడు. అలాగని, ‘పండితుడి మనసును కూడా ఇంద్రియాలు బలవంతంగా లాగేస్తాయి’ అని ఇక్కడ చెప్పినంత మాత్రాన ఎవరూ భయపడకూడదు, ధైర్యం కోల్పోకూడదు. దానికి బదులుగా, మన సాధనను (ఇంద్రియ నిగ్రహాన్ని) ఇంకా గట్టిగా పెంచుకుని ఆ శత్రువును ఎదుర్కోవాలి. ఏమాత్రం అజాగ్రత్తగా ఉన్నా కుదరదు. ఇదే విషయాన్ని రాబోయే శ్లోకంలో భగవంతుడు చెప్పబోతున్నారు.
“విపశ్చితః” – గొప్ప పండితుడిని కూడా ఇంద్రియాలు వేధిస్తాయని చెప్పడం ద్వారా, కేవలం శాస్త్ర జ్ఞానం ఉంటే సరిపోదని, అనుభవ జ్ఞానం కూడా తప్పక ఉండాలని స్పష్టమవుతోంది.
ఇంతవరకూ శత్రువు (ఇంద్రియాలు/వాసనలు) బలం ఎలాంటిదో సాధకుడికి సరైన అంచనా లేకపోవడం వల్ల, అతడు ప్రయత్నాన్ని కొంచెం మెల్లగా చేస్తూ ఉండి ఉండవచ్చు. కానీ ఇప్పుడు భగవంతుడు ఈ శ్లోకంలో శత్రువు బలం ఎంతటిదో స్పష్టంగా ప్రకటించాడు. కాబట్టి ఇకమీదట మోక్షం కోరే సాధకుడు దానికి రెట్టింపు బలాన్ని (దైవీసంపత్తిని) కూడగట్టుకుని, ఆత్మకు-అనాత్మకు మధ్య జరిగే ఈ యుద్ధంలో విజయం సాధించాలి.