యస్సర్వత్రానభిస్నేహః తత్తత్ప్రాప్య శుభాశుభమ్ ।
నాభినందతి న ద్వేష్టి తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా ॥ 57
యః, సర్వత్ర, అనభిస్నేహః, తత్, తత్, ప్రాప్య, శుభాశుభమ్,
న, అభినందతి, న, ద్వేష్టి, తస్య, ప్రజ్ఞా, ప్రతిష్ఠితా.
తత్ తత్ = ఆయా; శుభాశుభమ్ = ప్రియాప్రియములైన విషయాలను; ప్రాప్య = పొంది; న అభినందతి = ఆనందించకుండా; న ద్వేష్టి = ద్వేషించకుండునో; తస్య = అతని; ప్రజ్ఞా = ఆత్మజ్ఞానం; ప్రతిష్ఠితా = స్థిరమైనది.
తా ॥ ఎవరైతే సర్వవిషయాలలో మమతాశూన్యుడై, ప్రియ, అప్రియ విషయాలు లభిస్తే ఆనందాన్ని, దుఃఖాన్ని పొందడో అతడు స్థితప్రజ్ఞుడు.
వ్యాఖ్య: –
‘యః’ (ఎవడు) – గీతలోని విశాల దృక్పథం:
భగవద్గీతలో చాలా చోట్ల ‘యః’ (ఎవడైతే) అనే పదాన్ని వాడారు. దీని అర్థం చాలా గొప్పది. ‘ఎవరికైతే అర్హత ఉంటుందో, వారు ముక్తిని పొందుతారు’ అని చెప్పారే తప్ప — ఫలానా కులం, మతం, వర్ణం, లింగం లేదా వయస్సు ఉన్నవారే అర్హులు అని ఎక్కడా చెప్పలేదు. ఇది గీత యొక్క విశాలమైన, అందరినీ కలుపుకుపోయే స్వభావానికి నిదర్శనం.
‘సర్వత్ర అనభిస్నేహః’ – దేనిపైనా మమకారం లేకుండా:
అన్ని విషయాలలోనూ అభిమానం (మమకారం) లేకుండా ఉండాలని ఇక్కడ చెప్పారు. సాధారణంగా మనకు నచ్చని విషయాల మీద ఎవరికీ అభిమానం ఉండదు. కానీ, నచ్చే విషయాల మీద కూడా ఎవరికైతే మోహం ఉండదో, వారే నిజమైన స్థితప్రజ్ఞులు.
ప్రియమైనదైనా, అప్రియమైనదైనా — ఇవన్నీ మాయలో (ప్రకృతిలో) భాగమే. మాయను దాటి పరమాత్మలో నిలిచి ఉన్నవారికి ఈ ప్రాపంచిక విషయాలు ఏమాత్రం రుచించవు. అందుకే వారికి వాటిపై ఆసక్తి ఉండదు.
సుఖదుఃఖాలకు అతీతంగా:
జ్ఞాని కోరుకోకపోయినా, ఒక్కోసారి దైవికంగా మంచి (ప్రియమైనవి) లేదా చెడు (అప్రియమైనవి) సంఘటనలు ఎదురవ్వచ్చు. అప్పుడు ప్రియమైనది దక్కిందని పొంగిపోవడం కానీ, అప్రియమైనది జరిగిందని ద్వేషించడం కానీ చేయడు. పర్వతంలా నిశ్చలంగా ఉంటాడు. ఇదే స్థితప్రజ్ఞుని అసలైన లక్షణం.