శ్రుతివిప్రతిపన్నా తే యదా స్థాస్యతి నిశ్చలా ।
సమాధావచలా బుద్ధిః తదా యోగమవాప్స్యసి ॥ 53
శ్రుతి విప్రతిపన్నా, తే, యదా, స్థాస్యతి, నిశ్చలా,
సమాధౌ, అచలా, బుద్ధిః, తదా, యోగమ్, అవాప్స్యసి
యదా = ఎప్పుడైతే; శ్రుతివిప్రతిపన్నా = ఫలశ్రుతివల్ల చెదరిపోయిన; తే = నీ; బుద్ధిః = చిత్తం; సమాధౌ = సమాధియందు; నిశ్చలా = నిశ్చలంగా; అచలా = స్థిరంగా; స్థాస్యతి = నిలుస్తుందో; తదా = అప్పుడు; యోగమ్ = తత్త్వజ్ఞానాన్ని; అవాప్స్యతి = పొందుతావు.
తా ॥ నానావిధాలైన కర్మఫలాల గూర్చి వినడం వల్ల నీ చిత్తం విక్షిప్తం అయ్యింది. అది పరమాత్మయందు నిశ్చలమూ, స్థిరమూ అయినప్పుడు నీవు తత్త్వజ్ఞానాన్ని పొందుతావు.
వ్యాఖ్య: –
వేదాలలో ‘ఫలానా పూజ చేస్తే ఫలానా ఫలితం వస్తుంది’ అని చెప్పే వాక్యాలు (అర్థవాదాలు) చాలా ఉంటాయి. అవన్నీ వినడం వల్ల మన బుద్ధి ఒక చోట నిలకడగా ఉండకుండా, గందరగోళానికి గురవుతుంది. అలాంటి చంచలమైన బుద్ధి ఎప్పుడైతే ఆ కోరికలన్నింటినీ వదిలేస్తుందో, సత్యాన్ని వెతకడం (తత్త్వ విచారణ) ద్వారా అజ్ఞానం అనే మురికిని దాటుతుందో, అప్పుడు మార్పు మొదలవుతుంది. ఈ లోకంలోని సుఖాలు, స్వర్గలోక భోగాల మీద ఆశను వదిలేసి, ఏకాగ్రతతో దేవుడి (పరమాత్మ) ధ్యానంలో స్థిరంగా నిలబడుతుందో, అప్పుడే మనిషికి ఆత్మసాక్షాత్కారం (జీవన్ముక్తి) కలుగుతుందని ఇక్కడ చెప్పారు.
ఇక్కడ ‘యోగం’ అంటే ఐక్యమవ్వడం లేదా జీవాత్మ, పరమాత్మల కలయిక అని అర్థం. మన బుద్ధి పూర్తిగా ఆత్మలో కరిగిపోవడమే ఈ యోగం. రకరకాల మాటలు విని గందరగోళంలో ఉన్న బుద్ధి, చివరికి నిజమేంటో ఆలోచించి, బయట కనిపించే ప్రపంచం నుంచి వెనక్కి మళ్ళాలి. మన లోపల సాక్షిగా ఉన్న ఆత్మలో ఎప్పుడైతే కదలకుండా ధ్యానంలో మునిగిపోతుందో… అప్పుడు సముద్రంలో ఉప్పుకల్లు కరిగిపోయినట్లుగా, ఆ బుద్ధి ఆత్మలో పూర్తిగా కలిసిపోయి గొప్ప శాంతిని, ఆనందాన్ని పొందుతుంది. అప్పుడే యోగం (ఐక్యం) సిద్ధిస్తుందని భగవంతుడు ఇక్కడ వివరించారు.
మనసు చంచలంగా (నిలకడ లేకుండా) ఉంటే ధ్యానం గానీ, యోగం గానీ చేయడం అసాధ్యం అని ఇక్కడ స్పష్టంగా చెప్పారు. అందుకే మనసు గురించి చెప్పేటప్పుడు ‘నిశ్చల’ (కదలని), ‘అచల’ (స్థిరమైన) అనే రెండు విశేషణాలను వాడారు. ఉదాహరణకు చేయి వణుకుతున్నా, లేదా దారం కొస సన్నగా లేకపోయినా సూది రంధ్రంలోకి దారం ఎలా వెళ్లదో… అలాగే ఏకాగ్రత లేకపోయినా, మనసు బయటి విషయాల మీద ఆశతో ఉన్నా అది ఆత్మలోకి ప్రవేశించలేదు.
కాబట్టి సాధకుడు (ప్రయత్నం చేసేవాడు) ఈ రెండు పనులు చేయాలి:
- తక్కువ వినాలి, ఎక్కువ ఆచరించాలి: కేవలం మంచి విషయాలు వినడంతోనే (శ్రవణం) సరిపెట్టుకోకూడదు. విన్నదాని గురించి లోతుగా ఆలోచించడం (మననం), దాన్ని ధ్యానంలో అనుభవించడం (నిదిధ్యాసన) ఎక్కువగా చేయాలి.
- లోపలికి ప్రయాణించాలి: బయట కనిపించే ఆకర్షణల నుండి, సుఖభోగాల నుండి మనసును వెనక్కి మళ్ళించి, లోపల ఉన్న ఆత్మ మీద నిలపాలి. మనసు చంచలత్వాన్ని వదిలేసి, ఏకాగ్రతతో మనం ధ్యానించే లక్ష్యం మీదే స్థిరంగా ఉండాలి.
ఆత్మసాక్షాత్కారం ఎప్పుడు కలుగుతుంది? దీనికి సమయంతో సంబంధం లేదు. ఎప్పుడైతే మనసు ప్రపంచ విషయాల మీద ఆసక్తిని వదిలేసి, పూర్తి ఏకాగ్రతను సాధిస్తుందో… సరిగ్గా అప్పుడే మోక్షం లభిస్తుంది.
అందుకే ఇక్కడ సంస్కృతంలో ‘యదా’ (ఎప్పుడు), ‘తదా’ (అప్పుడు) అనే పదాలను వాడారు. అంటే ‘ఎప్పుడు మనసు స్థిరపడుతుందో, అప్పుడే సిద్ధి కలుగుతుంది’ అని అర్థం.