నేహాభిక్రమనాశోఽస్తి ప్రత్యవాయో న విద్యతే ।
స్వల్పమప్యస్య ధర్మస్య త్రాయతే మహతో భయాత్ ॥ 40
న, ఇహా, అభిక్రమనాశః, అస్తి, ప్రత్యవాయః, న, విద్యతే
స్వల్పమ్, అపి, అస్య, ధర్మస్య, త్రాయతే, మహతః, భయాత్
ఇహ = ఈ నిష్కామకర్మయోగంలో; అభిక్రమనాశః = ఆరంభింపబడిన కర్మలు, నిష్ఫలమవడం; న అస్తి = లేదు; ప్రత్యవాయః = దోషం కూడా; న విద్యతే = లేదు; అస్య = ఈ; ధర్మస్య = నిష్కామకర్మ యోగం; స్వల్పమ్ అపి = కొంచెమైనా; మహతః = గొప్పదైన; భయాత్ = భయం నుండి; త్రాయతే = రక్షిస్తుంది.
తా ॥ (విఘ్నాలు ఎక్కువగా ఉంటే కృషి మరియు దాని ఫలమూ వ్యర్థం అవుతోంది, మంత్రాదుల అంగహానియైన కీడు కలుగుతోంది. అయితే, కర్మ యోగంతో కర్మబంధం ఎలా విడివడగలదు? అనే సంశయం వద్దు) మోక్షమార్గమైన ఈ నిష్కామ కర్మయోగంలో,* ఎటువంటి ప్రయత్నమైనా విఫలం కాదు. ఇది ఈశ్వరుణ్ణి ఉద్దేశించి చేయబడుతుండటం వల్ల, వైగుణ్యజనితమైన ప్రత్యవాయ దోషం (త్రిగుణాల కారణంగా కలిగే పాపం) కలుగదు. ఈ నిష్కామ కర్మయోగం ఒకింత ఆచరింపబడినా కూడా, జనన–మరణ రూపక సంసారమనే మహాభయం నుండి రక్షిస్తుంది.
వ్యాఖ్య:-
వివేకంతో (బుద్ధితో) కూడిన ఈ కర్మయోగాన్ని… అంటే ఫలితాన్ని ఆశించకుండా చేసే పనిని (నిష్కామ కర్మయోగాన్ని) లేదా ఆధ్యాత్మిక సాధనను మొదలుపెట్టడం ఎప్పటికీ వృథా పోదు. అది కచ్చితంగా మంచి ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. ఒకవేళ ఏవైనా అడ్డంకులు వచ్చి మధ్యలో ఆగిపోయినా సరే, దానివల్ల ఏ దోషం ఉండదు. సాధారణంగా ఒక విత్తనాన్ని మట్టిలో నాటిన తర్వాత, చివరి వరకు నీళ్ళు పోసి పెంచితేనే పంట చేతికి వస్తుంది. మధ్యలో ఎప్పుడైనా నీళ్ళు పోయడం మానేస్తే ఆ మొక్క ఎండిపోయి పండు ఇవ్వదు. కానీ ఈ నిష్కామ కర్మయోగం అలాంటిది కాదు. ఇది ఎంత చేస్తే అంత ఫలితాన్ని ఇస్తుంది తప్ప, దీనివల్ల ఎప్పటికీ చెడు (దోషం) జరగదు.
“త్రాయతే మహతో భయాత్” (గొప్ప భయం నుండి కాపాడుతుంది) – వివేకంతో కూడిన ఈ పనిని (కర్మను), లేదా నిష్కామ కర్మయోగాన్ని కొంచెం చేసినా సరే… అది జీవుడిని గొప్ప భయం నుండి రక్షిస్తుందని చెప్పబడింది. ఈ ప్రపంచంలో అన్ని భయాల కంటే పెద్ద భయం ఏది? చావు భయం (మరణ భయం). అంటే పుట్టుకలు, చావులతో కూడిన ఈ సంసారం అనే భయం. ఈ నిష్కామ కర్మను ఆచరించడం వల్ల ఆ భయం తొలగిపోతుంది.
చిన్న నిప్పురవ్వ అయినా సరే, ముళ్ళతో నిండిన భయంకరమైన అడవిని బూడిద చేసినట్లు… చిన్న పడవ అయినా సరే విశాలమైన సముద్రాన్ని దాటించినట్లు… ఈ ఆధ్యాత్మిక సాధన కొంచెం చేసినా సరే, అది మనల్ని భయంకరమైన సంసార కష్టాల నుండి కాపాడుతుంది. కాబట్టి సాధకులు ఇక దిగులు పడాల్సిన పనిలేదు. మొదట్లోనే పూర్తి స్థితి రాకపోయినా సరే, సాధనను ఆపకుండా చేస్తూనే ఉండాలి. అది చిన్న పూజ అయినా, చిన్న మంత్రం అయినా, ఒక్క మంచి పని అయినా సరే… దాన్ని గట్టిగా పట్టుకుని, పూర్తి నమ్మకంతో చేస్తూ ఉంటే… అదే మెల్లగా ఈ సంసార సముద్రాన్ని దాటించే ఉపాయంగా మారుతుంది. మందు (Medicine) కొంచెమే అయినా, పత్యం పాటిస్తూ సరిగ్గా వాడితే… భయంకరమైన రోగాన్ని కూడా తగ్గిస్తుంది కదా!
కర్మయోగం అనే ధర్మాన్ని కొంచెం పాటించినా సరే, అది జీవుడిని సంసారం అనే గొప్ప భయం నుండి రక్షిస్తుందని భగవంతుడు ఈ శ్లోకంలో చెప్పిన మాట… సాధకులకు (ప్రయత్నించేవాళ్ళకు) ఎంతో ఓదార్పునిస్తుంది. ఎందుకంటే చాలామంది ప్రజలు ఇలా బాధపడుతుంటారు: ‘ఈ అనంతమైన సంసార సముద్రాన్ని ఎలా ఈదగలం? ఈ కటిక చీకటిని ఎలా దాటగలం? అయ్యో! మేము అన్ని ధర్మాలనూ పాటించలేమే, రోజూ సాధన చేయలేమే. అది ఆ ఋషులకు, మునులకే సాధ్యం. మా లాంటి సామాన్యులు అంత తపస్సు ఎలా చేయగలం?’ అలా దిగులుపడే వాళ్ళకు ధైర్యాన్ని ఇచ్చి… మోక్షం పొందడానికి, సంసార భయాన్ని పోగొట్టుకోవడానికి భగవంతుడు ఇక్కడ ఒక గొప్ప వరాన్ని ప్రసాదించాడు. కాబట్టి భగవంతుడి మాటల మీద నమ్మకం ఉంచి, నిష్కామ కర్మయోగం (ఫలితం ఆశించకుండా చేసే పని) అనే ఆధ్యాత్మిక ధర్మాన్ని కొంచెం అయినా ఆచరించి, ప్రజలందరూ బంధాల నుండి విముక్తి పొందుదురు గాక!