సంజయ ఉవాచ :
తం తథా కృపయావిష్టం అశ్రుపూర్ణాకులేక్షణమ్ ।
విషీదంతమిదం వాక్యం ఉవాచ మధుసూదనః ॥ 1
తమ్, తథా, కృపయా, ఆవిష్టమ్, అశ్రుపూర్ణ ఆకుల ఈక్షణమ్,
విషీదంతమ్, ఇదమ్, వాక్యమ్, ఉవాచ, మధుసూదనః.
సంజయః = సంజయుడు; ఉవాచ = పలికెను: మధుసూదనః = శ్రీకృష్ణుడు; తథా = ఆ విధంగా; కృపయావిష్టం = దయావిష్టుడూ; అశ్రుపూర్ణ ఆకుల ఈక్షణమ్ = నీరునిండి కలతపడిన కన్నులు గలవాడు; విషీదంతమ్ = శోకిస్తున్నవాడైన; తమ్ = ఆ అర్జునుని గూర్చి; ఇదమ్ = ఈ, వాక్యమ్ = మాటను; ఉవాచ = పలికెను.
తా ॥ సంజయుడు పలికెను: ఈ రీతిగా అర్జునుడు దయావిష్ట చిత్తుడూ, శోకిస్తున్నవాడూ అయి; అతని కన్నులు నీటితో నిండి కలతపడసాగాడు. అప్పుడు శ్రీకృష్ణుడు అతనితో ఈ విధంగా అన్నాడు.
వ్యాఖ్య:-
“అశ్రుపూర్ణాకులేక్షణమ్” (కన్నీళ్లతో నిండిన కళ్లు) – నిజంగా తీవ్రమైన వైరాగ్యం ఉన్నవాడి లక్షణం ఇలాగే ఉంటుంది. ప్రపంచ భోగాల మీద, కళ్ళకు కనిపించే విషయాల మీద ఆసక్తి పోయి… ఈ సంసారం మీద విరక్తి పుట్టినప్పుడు, వాడి కళ్ళ నుంచి ధారాపాతంగా కన్నీళ్లు కారుతూనే ఉంటాయి. లోకంలోని వైభోగాలన్నీ పెద్ద బరువులాగా అనిపిస్తాయి. సరిగ్గా అర్జునుడికి కూడా ఇప్పుడు అలాంటి పరిస్థితే వచ్చింది. బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని ఉపదేశించాలంటే, శిష్యుడికి ఇలాంటి వైరాగ్యం ఉండటం ఒక ముఖ్యమైన అర్హత. ఇది లేనివాడికి ఆధ్యాత్మిక విద్యను బోధించినా… అది మురికి బట్టకు వేసిన రంగులాగా నిష్ప్రయోజనం అయిపోతుంది. శ్రీకృష్ణుడు చేయబోయే ఆత్మజ్ఞాన ఉపదేశానికి, (ఈ వైరాగ్యం ద్వారా) అర్జునుడు ఇప్పుడు పూర్తి అర్హత సంపాదించుకున్నాడని స్పష్టంగా అర్థమవుతోంది.
“కృపయావిష్టం” – కృప, దయ, జాలి… ఇవన్నీ మంచి గుణాలే. కానీ, అవి చూపించకూడని వాళ్ళ మీద చూపించినా, లేదా సరైన సమయం కానప్పుడు చూపించినా అవి మంచి ఫలితాన్ని ఇవ్వవు. సందర్భం లేని స్నేహం, అనవసరమైన జాలి అస్సలు పనికిరావు. అర్జునుడు అధర్మానికి ఒడిగట్టిన వాళ్ల మీద (కౌరవుల మీద) జాలి చూపించాడు. ఇది క్షత్రియ ధర్మానికి విరుద్ధం. అందుకే “ఇలాంటి వారి మీద, ఈ సమయంలో, ఇలాంటి జాలి పనికిరాదు” అని చెప్పి, తన బాధ్యతను (యుద్ధాన్ని) నెరవేర్చమని కృష్ణుడు అర్జునుడికి బోధించాడు.
“మధుసూదన” – మధువు అనే రాక్షసుడిని చంపడం వల్ల శ్రీకృష్ణుడికి ఆ పేరు వచ్చింది. ‘మధువు’ అంటే తేనె అని కూడా ఒక అర్థం ఉంది. అహంకారం, శబ్ద స్పర్శాది విషయాలు, కళ్ళకు కనిపించే భోగాలు… ఇవన్నీ తేనెలాగా మొదట్లో చాలా తియ్యగా, ఆనందంగా అనిపిస్తాయి. కానీ ఆ తర్వాత విషంలా మారి బాధిస్తాయి. అందుకే వాటిని వదిలిపెట్టాలి. అదే నిజమైన ‘మధుసూదనత్వం’ (మధువును చంపడం). అలాంటి లక్షణం (విషయ వాంఛలను చంపే శక్తి) ఉన్నవాడు మాత్రమే, మధుసూదనుడైన ఆ పరమాత్మను చేరగలడు.
అర్జునుడి దీనస్థితిని చూసి, శ్రీకృష్ణుడు అతనికి ధైర్యం చెబుతూ ఇలా ప్రోత్సహిస్తున్నాడు-