మాత్రాస్పర్శాస్తు కౌంతేయ శీతోష్ణసుఖదుఃఖదాః ।
ఆగమాపాయినోఽనిత్యాః తాంస్తితిక్షస్వ భారత ॥ 14
మాత్రా స్పర్శాః, తు, కౌంతేయ, శీతోష్ణ సుఖదుఃఖదాః,
ఆగమాపాయినః, అనిత్యాః, తాన్, తితిక్షస్వ, భారత.
కౌంతేయ = అర్జునా; మాత్రాస్పర్శాః తు = ఇంద్రియాలు, తద్విషయాలు; శీత ఉష్ణ సుఖ దుఃఖదాః = శీతోష్ణాలను, సుఖదుఃఖాలను కలిగించేవి; ఆగమాపాయినః = ఉత్పత్తివినాశశీలములు; అనిత్యాః = అనిత్యమైనవి; భారత = అర్జునా; తాన్ = ఈ మాత్రాస్పర్శలను; తితిక్షస్వ = సహించు.
తా ॥ (‘నేను దుఃఖీస్తోంది వారి కోసం కాదు. వారి వియోగంతో నాకే దుఃఖం కలుగుతుందని భయపడుతున్నాను’ అని అంటావా:) ఓ కౌంతేయా! విషయేంద్రియ సంయోగం వల్లనే శీతోష్ణాలు, సుఖదుఃఖాలు, అనుభూతమౌతు న్నాయి. (అదేవిధంగా, ప్రియజన సంయోగ వియోగాలు కూడా సుఖదుఃఖాలను కలిగిస్తున్నాయి.) కాని, ఇవన్నీ అనిత్యమైనవి, ఉత్పత్తి వినాశ శీలములై ఉన్నాయి. వీటినన్నింటిని (ధీరుడవైన) నీవు సహించు.
వ్యాఖ్య:-
‘ఈ ప్రపంచం ఒక భ్రమ (మిథ్య)’ అనే జ్ఞానం లేనివారు… బయటి వస్తువులు తగిలినప్పుడు ఇంద్రియాలకు కలిగే చలి-వేడి, సుఖం-దుఃఖం వంటి మార్పులను నిజమని నమ్ముతారు. వాటిని తమ మీదే వేసుకుని (అవి తమకే జరుగుతున్నాయని అనుకుని) బాధపడుతుంటారు. కానీ ఈ మార్పులన్నీ ప్రకృతికి సంబంధించినవే తప్ప ఆత్మకు సంబంధించినవి కావని, ఆత్మ ఏ పనీ చేయదని, దానికి ఏదీ అంటుకోదని తెలిసిన వారికి ఆ బాధ ఉండదు. కాబట్టి, అన్నింటినీ సమానంగా చూసే బుద్ధితో (సమబుద్ధితో) వీటిని ఓర్చుకోవాలని భగవంతుడు అర్జునుడికి బోధిస్తున్నారు.
“సుఖదుఃఖదాః” – శబ్దాది విషయాల వల్ల (ఇంద్రియ భోగాల వల్ల) వచ్చే సుఖం నిజమైన సుఖం కాదు. అది దుఃఖంతో కలిసిపోయిన సుఖం. ఎందుకంటే… అది స్వచ్ఛమైన సుఖమే అయితే, మళ్ళీ దుఃఖం రాకూడదు కదా! కానీ అలా జరగడం లేదు. అవి మనకు కొంచెం సుఖాన్ని ఇచ్చినట్టే ఇచ్చి… దాని వెంటే అంతులేని దుఃఖాన్ని కూడా తీసుకువస్తాయి. అందుకే భగవంతుడు వాటిని కేవలం ‘సుఖాన్ని ఇచ్చేవి’ (సుఖదాః) అని అనకుండా, ‘సుఖదుఃఖాలను రెండింటినీ ఇచ్చేవి’ (సుఖదుఃఖదాః) అని వర్ణించారు.
‘ఆగమాపాయినః’ – అంటే వచ్చేవి, పోయేవి అని అర్థం. ప్రాపంచిక సుఖాలు వచ్చినప్పుడు ఎవరూ మరీ ఉబ్బితబ్బిబ్బు కాకూడదు. ఎందుకంటే వాటికి ‘రావడం’ మాత్రమే కాదు, ‘పోవడం’ కూడా ఉంటుంది. అవి చుట్టాల్లాగా వస్తాయి, మళ్ళీ వెళ్ళిపోతాయి. అవి శాశ్వతం కాదు (అనిత్యాలు). కాబట్టి వాటి మీద ప్రేమ, మమకారం, ఆసక్తి పెంచుకోకూడదు. అలా ఉండేవాడే నిజమైన ధీరుడని ముందు ముందు చెప్పబోతున్నారు. ఆ మెరిసే ఆకర్షణల వెనక, సుఖాల వెనక పరుగెత్తేవాడు… నిజానికి దుఃఖాన్ని ఆహ్వానిస్తున్నట్టే లెక్క! చివరికి సంసారం అనే గోతిలో పడిపోతాడు. కాబట్టి ఆ క్షణికమైన సుఖాల కోసం ఆశపడకుండా, ఎప్పటికీ నిలిచి ఉండే ఆత్మ సుఖం కోసం ప్రయత్నించాలి.
‘తాంస్తితిక్షస్వ’ – అంటే వాటిని సహించుకో (ఓర్చుకో) అని అర్థం. తితిక్ష అంటే ఓర్పు లేదా సహనం. చలి-వేడి, సుఖం-దుఃఖం వంటివి వచ్చినప్పుడు… తట్టుకోలేక బాధపడకుండా, పొంగిపోకుండా సమభావంతో వాటిని ఓర్చుకోవాలి. ఆధ్యాత్మిక సాధనలో ముఖ్యమైన శమదమాది గుణాలలో ఈ ‘తితిక్ష’ (ఓర్పు) కూడా ఒకటి.
శ్రీరామకృష్ణులు: ఆహా, ఎంత చక్కటి పాట! ‘బ్రహ్మవారి ఘనధార తీరమున’, ‘సత్యఫలంబుల నాస్వాదించుచు’, ‘ఆడిపాడెదను, నవ్వెద; నేడ్చెద’ – నీ హృదయం నుంచి పొంగి వస్తూన్న ఈ పాట నాకు ఎంతో నచ్చింది. ఇక ఏం కావాలి?
“సంసారజీవితంలో సుఖదుఃఖాలు అనివార్యం. ఒకింత దిగులు ఉండనే ఉంటుంది. మసిబారిన గదిలో వసిస్తే కొంత మసి అంటుకోక తప్పదు. (మూలం: శ్రీ రామకృష్ణ కథామృతం)
Notes:
- శ్రీ చైతన్య స్వామి వారి ఒక సీనియర్ భక్తుడి ఇంట్లో ఒక ఉత్సవం జరుగుతోంది. ఆ ఉత్సవం జరుగుతున్న సమయంలో, ఆ భక్తుడికి తన కుమారుడు మరణించాడనే వార్త అందింది, కానీ ఆ ఉత్సవం ఎటువంటి ఆటంకాలు లేకుండా కొనసాగడానికి అతను ఆ విషయాన్ని అందరి నుండి దాచిపెట్టాడు.
- ఒక అమ్మాయి నర్మదా పరిక్రమ సమయంలో, ఆమె తల్లి మరణించింది. అయితే, ఆమె తండ్రి ఆమెను ఇంటికి తిరిగి రావద్దని మరియు తీర్థయాత్ర కొనసాగించమని కోరాడు, “రేపు నేను చనిపోతాను, ఆ మరుసటి రోజు నువ్వు చనిపోతావు; మరణం అనివార్యం. నువ్వు ఒక గొప్ప ప్రయత్నాన్ని ప్రారంభించావు – కొనసాగించు” అని చెప్పాడు.