ఈశ్వరః సర్వభూతానాం హృద్దేశేఽర్జున తిష్ఠతి
భ్రామయన్ సర్వభూతాని యంత్రారూఢాని మాయయా ॥ 61
ఈశ్వరః, సర్వభూతానామ్, హృద్దేశే, అర్జున, తిష్ఠతి,
భ్రామయన్, సర్వభూతాని, యంత్ర అరూఢాని, మాయయా.
అర్జున = పార్థా; ఈశ్వరః = అంతర్యామి; మాయయా = మాయ చేత; సర్వభూతాని = దేహాభిమానులైన జీవులందరిని; యంత్ర అరూఢాని (ఇవ) = యంత్రంతో ఉన్న బొమ్మల వలే; భ్రామయన్ = త్రిప్పుతూ (నియమిస్తూ); సర్వభూతానామ్ = జీవులందరి; హృద్దేశే = హృదయంలో; తిష్ఠతి =వెలయుచున్నాడు.
తా ॥ (పై రెండు శ్లోకాలలో సాంఖ్యమతానుసారం, ప్రకృతి–స్వభావ–కర్మ పారతంత్ర్యాలు చెప్పబడ్డాయి. ఇప్పుడు స్వాభిప్రాయాన్ని చెబుతున్నాడు 🙂 అర్జునా! అంతర్యామియైన నారాయణుడు సర్వజీవుల హృదయాలను అధిష్ఠించి, యంత్రసంచాలికల వలే మాయతో వాటిని (దేహాభిమానులైన జీవులను) నియమిస్తున్నాడు.* (భ్రమింపజేయుచున్నాడు)
వ్యాఖ్య:-
“ఈశ్వరుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు? ఏం చేస్తున్నాడు?” అనే ప్రశ్నలకు ఇక్కడ సమాధానం ఉంది. దేవుడు ఎక్కడో దూరంగా ఉన్నాడని అనుకోవడం అమాయకత్వం. ఆయన జీవులకు అత్యంత దగ్గరగా, వారి హృదయంలోనే (ఆత్మ రూపంలో) నివసిస్తున్నాడు. అందుకే ‘సర్వభూతానాం హృద్దేశే’ అని చెప్పారు. మనం చేసే ప్రతి పనిని, మనసులో అనుకునే ప్రతి ఆలోచనను ఈశ్వరుడు సాక్షిగా గమనిస్తూనే ఉంటాడని ఎవరూ మర్చిపోకూడదు.
ఈశ్వరుడు అంటే ప్రభువు, పాలకుడు. రాజు ప్రజలను ఎలా శాసిస్తాడో, భగవంతుడు ప్రాణికోటిని అలా నడిపిస్తూ, వారి వారి కర్మలకు తగ్గ ఫలితాలను ఇస్తాడు. రాజు ఆజ్ఞను ధిక్కరిస్తే శిక్ష పడ్డట్టే, దేవుని ఆజ్ఞ అయిన ‘ధర్మాన్ని’ మీరితే, మనిషి తన పాపకర్మల వల్ల ఘోరమైన దుఃఖాన్ని అనుభవించాల్సి వస్తుంది. కాబట్టి లోపలా, బయటా అంతటా దైవ సన్నిధిని గుర్తిస్తూ సత్యాన్ని, ధర్మాన్ని పాటించాలి.
భగవంతుడు వైకుంఠంలోనో, కైలాసంలోనో మాత్రమే ఉంటాడా? కాదు, ఆయన అన్ని చోట్లా ఉంటాడు. ‘సర్వభూతానామ్’ అనడం వల్ల, ఆయన కేవలం కొందరిలో మాత్రమే కాదు—చీమ, దోమ, పశువు, చండాలుడు ఇలా అన్ని జీవులలోనూ ఉన్నాడని స్పష్టమవుతోంది. అయితే, ఎవరి మనసు నిర్మలంగా ఉంటుందో, వారిలో ఆయన స్పష్టంగా ప్రకాశిస్తాడు.
‘యంత్రారూఢాని’ — ఈశ్వరుడు మాయ అనే శక్తి ద్వారా జీవులందరినీ ‘సంసారం’ అనే యంత్రం మీద ఎక్కించి తిప్పుతున్నాడు. ఒక పెద్ద చక్రం మీద చిక్కుకున్న చీమ గానీ, పురుగు గానీ ఆ చక్రంతో పాటే ఎలా తిరుగుతుందో, జీవులు కూడా ఈ సంసార చక్రంలో ఇరుక్కుపోయి, తమ ప్రమేయం లేకుండానే (వివశులై) గిరగిరా తిరుగుతున్నారు. దీని నుండి తప్పించుకునే మార్గం వచ్చే శ్లోకంలో ఉంది. అదేంటంటే—ఆ యంత్రాన్ని ఎవరైతే తిప్పుతున్నారో, ఆ భగవంతుడిని ఆశ్రయించడమే ఏకైక మార్గం.
‘మాయయా’ అని చెప్పడం ద్వారా ఒక విషయం స్పష్టమవుతోంది: ఈశ్వరుడు ఈ సంసార చక్రాన్ని తిప్పుతున్నప్పటికీ, అది మాయ ద్వారా జరిగిపోతోంది కాబట్టి, వాస్తవానికి ఆయనకు ‘నేను చేస్తున్నాను’ అనే కర్తృత్వం ఉండదు. ఆయన కేవలం సాక్షిలాగానే ఉంటాడు.