బుద్ధ్యా విశుద్ధయా యుక్తో ధృత్యాత్మానం నియమ్య చ ।
శబ్దాదీన్ విషయాంస్త్యక్త్వా రాగద్వేషౌ వ్యుదస్య చ ॥ 51
వివిక్తసేవీ లఘ్వాశీ యతవాక్కాయమానసః ।
ధ్యానయోగపరో నిత్యం వైరాగ్యం సముపాశ్రితః ॥ 52
అహంకారం బలం దర్పం కామం క్రోధం పరిగ్రహమ్ ।
విముచ్య నిర్మమః శాంతో బ్రహ్మభూయాయ కల్పతే ॥ 53
బుద్ధ్యా, విశుద్ధయా, యుక్తః, ధృత్యా, ఆత్మానమ్, నియమ్య, చ,
శబ్ద ఆదీన్, విషయాన్, త్యక్త్వా, రాగద్వేషౌ, వ్యుదస్య, చ.
వివిక్తసేవీ, లఘు ఆశీ, యత వాక్ కాయ మానసః,
ధ్యానయోగపరః, నిత్యమ్, వైరాగ్యమ్, సముపాశ్రితః.
అహంకారమ్, బలమ్, దర్పమ్, కామమ్, క్రోధమ్, పరిగ్రహమ్,
విముచ్య, నిర్మమః, శాంతః, బ్రహ్మభూయాయ, కల్పతే.
విశుద్ధయా బుద్ధ్యా = ఆత్మను బ్రహ్మంగా నిశ్చయించడం వల్ల సంశయ విపర్యయాలు లేని బుద్ధితో; యుక్తః = కూడి; ధృత్యా = ధైర్యం చేత; ఆత్మానమ్ = శరీరేంద్రియ సంఘాతాన్ని; నియమ్య = సంయతమొనర్చి; శబ్ద ఆదీన్ చ విషయాన్ = శబ్దాది విషయాలను; త్యక్త్వా = త్యజించి; రాగ ద్వేషౌ చ = శరీరధారణకు ఉపయోగపడే విషయాలలో ఆసక్తి, ద్వేషాలను కూడా; వ్యుదస్య = పరిత్యజించి.
వివిక్త సేవీ = నిర్జనస్థానవాసి; లఘు ఆశీ = మిత భోజి; యతవాక్ కాయ మానసః = మనోవాక్కాయాలను నియమించుకున్న వాడూ; నిత్యమ్ = ఎల్లప్పుడూ; ధ్యానయోగపరః = ధ్యానయోగ పరాయణుడూ; వైరాగ్యమ్ = (దృష్ట-అదృష్ట విషయ) వైరాగ్యాన్ని; సముపాశ్రితః = అవలంబించినవాడూ.
అహంకారమ్ = దేహేంద్రియాల యందు ఆత్మబుద్ధిని; బలమ్ = మొండిపట్టును; దర్పమ్ = యోగబలగర్వంతో కుమార్గాన్ని అనుసరించడమూ; (ప్రారబ్ధవశంతో లభించే విషయాలపై); కామమ్ = కోరికను; క్రోధమ్ = కోపాన్ని; పరిగ్రహమ్ = స్వీకరించడాన్ని; విముచ్య = వదలి; నిర్మమః = శరీర-జీవితాలపై మమత్వం లేకుండా; శాంతః = చిత్త విక్షేపరహితుడైన వ్యక్తి; బ్రహ్మభూయాయ = బ్రహ్మత్వం పొందడానికి; కల్పతే = సమర్థుడవుతాడు.
తా ॥ ఆత్మను బ్రహ్మమని నిశ్చయించుకోవడం వల్ల సంశయ విపర్యయాలు తొలగిన బుద్ధితో ధైర్యాన్ని అవలంబించి శరీరేంద్రియాలను వశమొనర్చుకొని, శరీరస్థితికి ప్రయోజనమైన వాటినిగాక మిగిలిన శబ్దాది విషయాలను అన్నిటిని పరిత్యజించి, శరీరస్థితికి ప్రయోజనమైన విషయాలలో రాగద్వేషాలను కూడా పరిత్యజించి-
తా ॥ నిర్జనస్థానవాసియూ, మితభోజియూ, త్రికరణాలను నియమించి నిత్యం* ధ్యానాన్ని* యోగాన్ని* అభ్యసిస్తూ, ఐహికాముష్మిక విషయాలన్నిటి యందూ వైరాగ్యాన్ని పూని, –
తా ॥ దేహేంద్రియాల యందు ఆత్మబుద్ధిని, మొండిపట్టును, యోగబల గర్వాన్ని, ప్రారబ్ధవశంతో లభించే విషయాలపై కోర్కెను, కోపాన్ని, పరిగ్రహాన్ని* వదలి, శరీరంపైనా జీవితంపైనా అభిమానం లేకుండా చిత్త ఉపరతిని పొందిన వాడు ఇహజీవనంలోనే బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని పొందడానికి సమర్థుడు అవుతాడు.
వ్యాఖ్య:-
ఈ మూడు శ్లోకాలూ భగవద్గీత యొక్క సారాంశమని చెప్పవచ్చు. మనిషి తరించడానికి కావాల్సిన సాధన సామాగ్రి అంతా వీటిలోనే ఉంది. ఈ మూడు శ్లోకాల్లో చెప్పిన పద్ధతులను (సాధనలను) ఎవరైతే చక్కగా పాటిస్తారో, వారు కచ్చితంగా బ్రహ్మ సాక్షాత్కారాన్ని (మోక్షాన్ని) పొందగలరు (‘బ్రహ్మభూయాయ కల్పతే’). సాధన ఎలా చేయాలి, దాని వల్ల వచ్చే ఫలితం ఏంటి—ఈ రెండూ ఇక్కడ వివరించబడ్డాయి. బ్రహ్మంతో ఐక్యమయ్యే అంత గొప్ప ఫలితాన్ని ఇస్తాయి కాబట్టి, మోక్షాన్ని కోరుకునేవారు (ముముక్షువులు) ఎంతో శ్రద్ధతో ఈ గుణాలను ఒక్కొక్కటిగా అలవరచుకుని, క్రమంగా అన్నింటినీ సాధించాలి.
‘విశుద్ధయా’ — ఇక్కడ కేవలం ‘శుద్ధయా’ (శుద్ధమైన) అని అనకుండా ‘విశుద్ధయా’ (మిక్కిలి శుద్ధమైన) అని చెప్పారు. అంటే బుద్ధి కొంచెం శుభ్రంగా ఉంటే సరిపోదు, చాలా చాలా పవిత్రంగా, స్వచ్ఛంగా ఉండాలి. పూర్తిగా మచ్చలేని అద్దంలోనే కదా ముఖం స్పష్టంగా కనిపించేది!
‘ధృత్యా’ — మనసు అంత తేలికగా లొంగదు. దాన్ని గెలవడానికి, అదుపులో పెట్టుకోవడానికి ఎంతో ధైర్యం కావాలి. పిరికివాళ్లు ఆత్మజ్ఞానాన్ని పొందలేరు.
‘కశ్చిద్ధీరః’ — (ఉపనిషత్తుల్లో చెప్పినట్లు) ఎవరో ఒక ధీరుడు మాత్రమే ధైర్యంతో మనసును జయించి ఆత్మను పొందుతాడు.
‘ఆత్మానం నియమ్య చ’ — మనసును, ఇంద్రియాలను అదుపు చేసుకోకపోతే ఆధ్యాత్మిక రంగంలో ఎవరూ విజయం సాధించలేరు. సాధనలో మనసును నిగ్రహించుకోవడమే అత్యంత ముఖ్యం. ‘నియమ్య’ అని చెప్పడం ద్వారా మనసును పూర్తిగా అదుపులో ఉంచుకోవాలని ఆజ్ఞాపించారు.
‘శబ్దాదీన్విషయాం స్త్యక్త్యా’ — శబ్దాలు, దృశ్యాలు వంటి బయటి విషయాల వెంట పడేవారు ఎప్పటికీ ఆత్మానుభూతిని పొందలేరు. మనసు బయటి వైపు చూడటం మానేసి, లోపలి వైపు తిరిగి ఆత్మధ్యానంలో నిలవాలి.
‘వివిక్త సేవీ’ — ఏకాంత ప్రదేశంలో ఉండాలి. లేదా ఇంట్లోనే ధ్యానానికి ఆటంకం లేని ఒక గదిని ఏర్పాటు చేసుకుని అందులో దైవధ్యానం చేసుకోవచ్చు. సాధన చేసే సమయంలో ఎక్కువ మంది మధ్య ఉంటే మనసు చెదిరిపోతుంది. అందుకే ఏకాంతంగా ధ్యానం చేసుకోవాలని చెప్పారు.
‘లఘ్వాశీ’ — మితంగా (తక్కువగా) తినాలి. ఎక్కువగా తింటే ఆరోగ్యం పాడవ్వడమే కాకుండా, ధ్యానం కూడా సరిగ్గా కుదరదు. శరీరం ఎంత తేలికగా ఉంటే అంత మంచిది. అలా అని మరీ పస్తులుండకూడదు (శుష్కోపవాసాలు పనికిరావు). సరైన మోతాదులో ఆహారం తీసుకోవాలి. సాధకుడు తిండి విషయంలో చాలా జాగ్రత్తగా ఉండాలి. మనం తినే ఆహారం వల్లే శరీరమూ, మనస్సూ తయారవుతాయి. కాబట్టి ధ్యానానికి అనుకూలమైన సాత్త్విక ఆహారాన్ని, మితంగా తీసుకోవాలి. ఆధ్యాత్మిక సాధన అనే భవనానికి ఆహార నియమమే పునాది వంటిది. భగవంతుడు గీతలో దీని గురించి చాలాసార్లు చెప్పాడు. ఇప్పుడు గీత ముగుస్తోంది కాబట్టి, ఆ విషయాన్ని మళ్ళీ గుర్తు చేస్తున్నాడు. 700 శ్లోకాల సారాంశాన్ని 3 శ్లోకాల్లో చెబుతున్నప్పుడు, అందులో ఆహారం గురించి ప్రస్తావించారంటే అది ఎంత ముఖ్యమైనదో అర్థం చేసుకోవచ్చు.
‘యతవాక్కాయమానసః’ — మాటను, శరీరాన్ని, మనసును అదుపులో ఉంచుకోవాలి. మావటివాడు మదపుటేనుగును అంకుశంతో ఎలా లొంగదీసుకుంటాడో, సాధకుడు భక్తి, జ్ఞానం, వివేకాలతో ఈ మూడింటినీ తన ఆధీనంలో ఉంచుకోవాలి. నువ్వు చెప్పినట్లు అవి నడవాలి తప్ప, అవి చెప్పినట్లు నువ్వు ఆడకూడదు.
‘ధ్యానయోగపరోనిత్యం’ — ‘నిత్యం’ (ఎల్లప్పుడూ) అని చెప్పారు. అంటే, కొద్దిసేపు ధ్యానం చేసి, దేవుణ్ణి తలచుకుని, ఆ తర్వాత మళ్ళీ బయట ప్రపంచంలో ఇష్టం వచ్చినట్లు తిరగకూడదు. మొదట్లో ఇలా ఎప్పుడూ ధ్యానస్థితిలో ఉండటం కష్టమైనా, సాధన చేస్తూ ఉంటే మెల్లగా సాధ్యమవుతుంది. ధ్యానం నుండి బయటకు వచ్చిన తర్వాత కూడా, ఆ ప్రశాంతమైన, సాత్త్వికమైన మానసిక స్థితిని అలాగే కాపాడుకోవాలి.
‘వైరాగ్యం సముపాశ్రితః’ — ‘సముపాశ్రితః’ అని ప్రత్యేకంగా చెప్పడం వల్ల, వైరాగ్యాన్ని (విరక్తిని) ఏదో పైపైకి కాకుండా పూర్తిగా, గట్టిగా ఆశ్రయించాలని అర్థం. ఎందుకంటే, కొద్దిపాటి వైరాగ్యం ఉన్నవాణ్ణి మాయ ఒక్క దెబ్బతో పడగొట్టేస్తుంది.
‘బలమ్’ — ఇక్కడ ‘బలం’ అంటే దైవబలం లేదా ఆధ్యాత్మిక బలం అని కాదు. దీని అర్థం రాక్షస బలం, మొరటు బలం (పశుబలం), లేదా కామక్రోధాల వల్ల వచ్చే ఆవేశం. “నేను బలవంతుడిని” అనే అహంకారం కూడా కావచ్చు. వీటన్నింటినీ వదిలిపెట్టాలి. మంచి పనులకు వాడే బలం మంచిదే కానీ, చెడ్డ పనులకు, మొండి పట్టుదలకు వాడే బలం పనికిరాదు. కాబట్టి ఆ చెడు బలాన్ని వదిలి దైవబలాన్ని సంపాదించుకోవాలి.
‘కామం క్రోధమ్’ — గీతలో చాలా చోట్ల ఈ రెండు పదాలు (కోరిక, కోపం) అన్నదమ్ముల్లా కలిసి వస్తుంటాయి. ఒకదాన్ని వదిలి ఇంకొకటి రావడం చాలా అరుదు. ఎందుకంటే, కోపానికి మూలం కోరికే (‘కామాత్ క్రోధోభిజాయతే’ — కోరిక వల్ల కోపం పుడుతుంది). కాబట్టి ఆ కామక్రోధాలు రెండింటినీ వేర్లతో సహా నరికేయాలి.
‘పరిగ్రహమ్’ — అంటే ఇతరుల నుండి వస్తువులను తీసుకోవడం. సాధకుడు తన శరీరాన్ని కాపాడుకోవడానికి అవసరమైన భిక్ష తప్ప, మిగతావి ఎవరి దగ్గరా తీసుకోకూడదు. అలా తీసుకుంటే, ఆ వస్తువుల మీద ఆశ పెరిగి మనసు చెదిరిపోతుంది; ఇతరుల కర్మఫలం మనకు అంటుకుంటుంది; భోగాల వల్ల సాధన పాడవుతుంది. అందుకే ఇతరుల నుండి తీసుకోవడం (పరిగ్రహం) మానేయాలి. అహంకారం వంటి చెడ్డ గుణాల జాబితాలో దీన్ని కూడా చేర్చారంటే, ఇది కూడా మిగతావాటిలాగే ప్రమాదకరమని అర్థం చేసుకోవాలి.
‘విముచ్య’ — అని చెప్పడం వల్ల, పైన చెప్పిన అహంకారం, బలం, కామం, క్రోధం, పరిగ్రహం వంటి దుర్గుణాలన్నింటినీ పూర్తిగా విడిచిపెట్టాలని బోధించినట్లైంది.
‘బ్రహ్మభూయాయ కల్పతే’ — పైన చెప్పిన సాధనలో ఎవరైతే నైపుణ్యం సాధిస్తారో, వారు ఎవరైనా సరే బ్రహ్మప్రాప్తికి, మోక్షానికి అర్హులే అవుతారు. వారు కచ్చితంగా ఆ పరబ్రహ్మ అనుభూతిని పొందుతారు. కాబట్టి మోక్షం కావాలనుకునేవారు ఈ బోధలన్నింటినీ ఆచరణలో పెట్టి బ్రహ్మపదాన్ని పొందాలి.
ఈ మూడు శ్లోకాలు భగవద్గీత యొక్క సారాంశం (ముఖ్యమైన భాగం) కాబట్టి, మోక్షార్ధులు వీటిని బాగా కంఠస్థం చేయాలి. వాటి అర్థాన్ని ఎప్పుడూ మనసులో తలచుకుంటూ, జీవితంలో ఆచరిస్తూ మోక్షాన్ని పొంది జన్మను సార్థకం చేసుకోవాలి. ఈ శ్లోకాలలో మనం అలవరచుకోవాల్సిన మంచి గుణాలు, వదిలిపెట్టాల్సిన చెడ్డ గుణాలు రెండూ చెప్పబడ్డాయి. అంటే జబ్బు తగ్గడానికి మందు (ఔషధం), తినకూడనివి/తినాల్సినవి (పథ్యం) రెండూ చెప్పినట్లు అన్నమాట. ఈ రెండూ సరిగ్గా పాటిస్తేనే ఈ సంసార రోగం (భవరోగం) తగ్గుతుంది.
భగవద్గీతలో “సంక్షిప్త గీత” (Gita Saram) అని పిలువబడే ఈ ఘట్టంలో.. మోక్షం (బ్రహ్మ సాక్షాత్కారం) కావాలనుకునే వారు కచ్చితంగా పాటించాల్సిన 12 నియమాలు ఇవి:
1. బుద్ధిని శుభ్రం చేసుకోవాలి: మనసును, బుద్ధిని ఎలాంటి మలినాలు లేకుండా స్వచ్ఛంగా (Pure Intellect) మార్చుకోవాలి.
2. పట్టుదలతో నిగ్రహం: ధైర్యం మరియు పట్టుదలతో మనసును, ఇంద్రియాలను (కళ్లు, చెవులు మొదలైనవి) అదుపులో పెట్టుకోవాలి.
3. బయట విషయాలు వద్దు: చూడటం, వినడం వంటి బయట ప్రపంచపు ఆకర్షణలను (శబ్ద, స్పర్శాది విషయాలను) వదిలేయాలి.
4. ఇష్టాయిష్టాలు వద్దు: “ఇది ఇష్టం, అది ద్వేషం” (రాగద్వేషాలు) అనే భావనలను పూర్తిగా విడిచిపెట్టాలి.
5. ఏకాంతం ముఖ్యం: జనసంచారం లేని, ప్రశాంతమైన ఏకాంత ప్రదేశంలో ఉండాలి.
6. తక్కువ తినాలి: ఆకలికి మించి తినకూడదు. సాత్వికమైన ఆహారాన్ని తక్కువగా (మితంగా) తీసుకోవాలి.
7. త్రికరణ శుద్ధి (Self-Control): మాట్లాడే మాట (వాక్కు), శరీరం, మనసు.. ఈ మూడింటినీ పూర్తిగా తన ఆధీనంలో ఉంచుకోవాలి.
8. నిరంతర ధ్యానం: ఎప్పుడూ ఆ దేవుడి మీదే ధ్యానం చేస్తూ (ధ్యాన యోగం), ఆ చింతనలోనే గడపాలి.
9. వైరాగ్యం: ప్రపంచం పట్ల గట్టి వైరాగ్యాన్ని (Dispassion) పెంచుకోవాలి. దేనిమీదా ఆశ ఉండకూడదు.
10. ఈ ఆరు చెడు గుణాలను వదిలేయాలి:
- అహంకారం: “నేను” అనే గర్వం.
- బలం: “నాకు శక్తి ఉంది” అనే దర్పం లేదా హింసకు వాడే బలం.
- దర్పం: గొప్పలు చెప్పుకోవడం.
- కామం: కోరికలు.
- క్రోధం: కోపం.
- పరిగ్రహం: అవసరానికి మించి వస్తువులను/డబ్బును కూడబెట్టుకోవడం లేదా ఇతరుల నుండి స్వీకరించడం. ఈ ఆరింటినీ పూర్తిగా వదిలేయాలి.
11. మమకారం వద్దు: “ఇది నాది, వారు నా వాళ్లు” అనే భావన (మమకారం) ఉండకూడదు.
12. శాంతం: ఎలాంటి పరిస్థితుల్లోనూ మనసును అలజడి లేకుండా పరమ శాంతంగా ఉంచుకోవాలి.
ఎవరైతే ఈ 12 లక్షణాలను కలిగి ఉంటారో, వారు బ్రహ్మాన్ని పొందడానికి అర్హులవుతారు.