సహజం కర్మ కౌంతేయ సదోషమపి న త్యజేత్ ।
సర్వారంభా హి దోషేణ ధూమేనాగ్నిరివావృతాః ॥ 48
సహజమ్, కర్మ, కౌంతేయ, సదోషమ్, అపి, న, త్యజేత్,
సర్వ ఆరంభాః, హి, దోషేణ, ధూమేన, అగ్నిః, ఇవ, ఆవృతాః.
కౌంతేయ = అర్జునా; సదోషమ్ అపి = దోషయుక్తమైనా; సహజమ్ కర్మ = స్వధర్మనిర్ధిష్టమైన కర్మ; న త్యజేత్ = త్యజించకూడదు; హి = ఏమన; సర్వ ఆరంభాః = కర్మలన్ని; అగ్నిః = నిప్పు; ధూమేన ఇవ = పొగచేత కప్పబడునట్లు; దోషేణ = దోషం చేత; ఆవృతాః = ఆవరింపబడి ఉన్నాయి.
తా ॥ కుంతీపుత్రా! దోషయుక్తమైనప్పటికీ, స్వధర్మాన్ని త్యజించడం ఉచితం కాదు; అగ్ని ధూమంచేత ఆవృతమై ఉండేవిధంగా కర్మలన్నీ కూడా ఏదో ఒక దోషంతో కూడి ఉన్నాయి. [పొగను విడిచి అగ్నిని తమఃశీతాది నివృత్తి కొరకు ఉపయోగించుకొనే విధంగా, కర్మలో దోషాన్ని చూడకుండా (కర్మను) సేవిస్తే, అందలి గుణాంశం చిత్తశుద్ధిని ఒసగగలదు.]
వ్యాఖ్య:-
ఈ శ్లోకంలో “ప్రతి పనిలోనూ ఏదో ఒక దోషం (లోపం) ఎందుకు ఉంటుంది? దాన్ని చూసి మనం పని చేయడం మానేయాలా?” అనే ప్రశ్నకు స్పష్టమైన సమాధానం ఉంది.
కర్మ ఎందుకు దోషపూరితం? మనం చేసే ఏ పనైనా సరే.. అది ఇంద్రియాలతో (చేతులు, కాళ్లు, మనసు) చేస్తాం.
- ఇంద్రియాలు, ఈ ప్రపంచం, మన శరీరం అన్నీ కూడా ‘మాయ’ (ప్రకృతి) లో భాగమే.
- ప్రకృతి అంటేనే మూడు గుణాల (సత్వ, రజ, తమో) మిశ్రమం.
- కాబట్టి, ఈ ప్రకృతిలో చేసే ఏ పనిలోనైనా ఆ గుణాల ప్రభావం వల్ల సహజంగానే ఏదో ఒక దోషం ఉంటుంది.
అగ్ని – పొగ ఉదాహరణ:
దీనికి చక్కని ఉదాహరణ “అగ్ని మరియు పొగ”.
- అగ్ని ఎంత పవిత్రమైనదైనప్పటికీ, దాని చుట్టూ సహజంగానే ‘పొగ’ ఆవరించి ఉంటుంది.
- పొగ లేని నిప్పు ఉండదు. అలాగే, ఏదో ఒక చిన్న దోషం లేని పని (కర్మ) అంటూ ఉండదు.
పనిని వదలకూడదు: “అయ్యో! పనిలో దోషం ఉంది కదా” అని భయపడి మనం మన సహజ ధర్మాన్ని (స్వధర్మాన్ని) వదిలేయకూడదు.
- నిప్పుకు పొగ ఉందని నిప్పును వదిలేయం కదా! అలాగే చిన్న చిన్న దోషాలు ఉన్నా సరే పనిని ఆపకూడదు.
పరిష్కారం ఏంటి? మరి ఆ దోషం మనకు అంటుకోకుండా ఉండాలంటే ఏం చేయాలి?
- నిష్కామ బుద్ధి: ఫలితాన్ని ఆశించకుండా చేయాలి.
- భగవదర్పణ: “ఇది దేవుడి పని” అనుకుని చేయాలి. ఇలా చేస్తే ఆ కర్మలు మనసును శుభ్రం చేసి (చిత్తశుద్ధి), చివరికి మోక్షాన్ని ఇస్తాయి.
ముల్లును ముల్లుతో తీయాలి: అయితే, దోషం ఉంది కదా అని పాపపు పనులు చేయకూడదు.
- మంచి పనులతో (శుద్ధ కర్మలతో) చెడు పనులను (అశుద్ధ కర్మలను) పోగొట్టుకోవాలి.
- పుణ్యం అనే సబ్బుతో పాపం అనే మురికిని కడిగేసుకోవాలి.
- చివరికి ఆ పుణ్యపాపాలకు అతీతమైన ‘నైష్కర్మ్య స్థితి’ (ఏ పనీ అంటని ఆత్మ స్థితి)కి చేరుకోవాలి.
బ్రహ్మ తత్త్వాన్ని గురించి ఆలోచించడం (బ్రహ్మ విచారణ), ఆత్మధ్యానం చేయడం వంటి గొప్ప పవిత్ర కార్యాల వల్ల జీవులలో ఉన్న సహజమైన దోషాలు (ప్రకృతి గుణాలు) పూర్తిగా తొలగిపోతాయి. కాబట్టి, ఎవరి స్వభావానికి తగ్గ పనుల్లో వారికి కొన్ని ప్రకృతి దోషాలు ఉన్నప్పటికీ, ఆ పనులను వదిలిపెట్టకూడదు. వాటిని ఎలాంటి ప్రతిఫలాన్ని ఆశించకుండా (నిష్కామ బుద్ధితో) చేస్తూ ఉంటే, మెల్లగా హృదయం శుభ్రపడుతుంది. తద్వారా జీవుడికి జ్ఞానం కలిగి, చివరికి అత్యున్నతమైన బ్రహ్మపదం (మోక్షం) సిద్ధిస్తుంది.