న తదస్తి పృథివ్యాం వా దివి దేవేషు వా పునః ।
సత్త్వం ప్రకృతిజైర్ముక్తం యదేభిః స్యాత్త్రిభిర్గుణైః ॥ 40
న, తత్, అస్తి, పృథివ్యామ్, వా, దివి, దేవేషు, వా, పునః,
సత్త్వమ్, ప్రకృతిజైః, ముక్తమ్, యత్, ఏభిః, స్యాత్, త్రిభిః, గుణైః.
పృథివ్యామ్ = భూలోకంలో గాని; దివి వా = స్వర్గంలో గాని; దేవేషు వా పునః = లేక దేవతలలో గాని; యత్ = ఏది; ఏభిః = ఈ; ప్రకృతిజైః = మాయాజాతాలైన; త్రిభిః గుణైః = బంధకారణాలైన త్రిగుణాల చేత; ముక్తమ్ స్యాత్ = విడివడిందో; తత్ సత్త్వమ్ = అటువంటి ప్రాణి; న అస్తి = లేదు.
తా ॥ (గుణభేదాన్ని అనుసరించి చాలా విషయాలు చెప్పబడ్డాయి; ఇక అనుక్త విషయాలను కూడా సంగ్రహంగా సూచించి, ఈ ప్రసంగాన్ని ముగిస్తున్నాడు-) స్వర్గంలో గాని మర్త్యంలో గాని, ప్రకృతిజాతాలైన గుణాల నుండి విడివడిన ప్రాణి ఏదీ లేదు; దేవతలలో కూడా లేదు.
వ్యాఖ్య:-
ఈ శ్లోకంలో “ఈ మూడు గుణాల (సత్వ, రజ, తమో) నుండి తప్పించుకున్న వారు ఎవరైనా ఉన్నారా?” అనే ప్రశ్నకు భగవంతుడు స్పష్టమైన సమాధానం ఇస్తున్నారు.
1. ఎవరూ తప్పించుకోలేరు: ఈ ముల్లోకాలలో (భూమి, ఆకాశం, పాతాళం) ఎక్కడ చూసినా, ఏ ప్రాణిని చూసినా.. అంతా ఈ మూడు గుణాలతో నిండినవారే.
- ఈ గుణాలు లేని వస్తువు గానీ, జీవి గానీ ఈ సృష్టిలో ఎక్కడా లేదు.
- ఒకే ఒక్క మినహాయింపు ఉంది.. వారే ‘జీవన్ముక్తులు’ (జ్ఞానంతో మోక్షాన్ని పొందిన మహనీయులు). వారు తప్ప మిగతా అందరూ ఈ గుణాల వలలో చిక్కుకున్నవారే.
2. స్వర్గంలో ఉన్నా బంధమే: మనం స్వర్గంలో ఉండే దేవతలు చాలా గొప్పవారని అనుకుంటాం. కానీ కృష్ణుడు ఏం చెబుతున్నారంటే..
- స్వర్గలోకంలో ఉండేవారు కూడా ఈ మూడు గుణాలకు (ప్రకృతికి) కట్టుబడినవారే.
- వారికి ఇంకా పూర్తి స్వేచ్ఛ (మోక్షం) లభించలేదు. వారు కూడా ఎప్పటికైనా జ్ఞానాన్ని పొంది, ఈ గుణాలను దాటితేనే ముక్తి లభిస్తుంది.
3. ఇవి ఎక్కడి నుండి వచ్చాయి? ఇక్కడ ‘ప్రకృతిజైః’ అని వాడారు. అంటే ఈ మూడు గుణాలు ‘ప్రకృతి’ (మాయ లేదా అజ్ఞానం) నుండి పుట్టాయి.
- కాబట్టి మనిషిలో ఏ గుణం ఉన్నా, అతడు ఇంకా ‘ప్రకృతి/మాయ’ పరిధిలోనే ఉన్నాడని అర్థం.
4. మోక్ష మార్గం (Step by Step): మనం మాయ నుండి బయటపడాలంటే ఏం చేయాలి?
- ముందుగా తీవ్రమైన సాధనతో రజో గుణాన్ని, తమో గుణాన్ని (కోరికలను, బద్ధకాన్ని) జయించాలి.
- పూర్తిగా సత్వ గుణాన్ని (మంచితనాన్ని) పెంచుకోవాలి.
- చివరికి ఆ సత్వ గుణాన్ని కూడా దాటి, ‘గుణాతీత స్థితి’ (గుణాలకు అతీతమైన ఆత్మ స్థితి)కి చేరుకోవాలి. అదే నిజమైన మోక్షం.