యయా స్వప్నం భయం శోకం విషాదం మదమేవ చ ।
న విముంచతి దుర్మేధా ధృతిః సా పార్థ తామసీ ॥ 35
యయా, స్వప్నమ్, భయమ్, శోకమ్, విషాదమ్, మదమ్, ఏవ, చ,
న, విముంచతి, దుర్మేధాః, ధృతిః, సా, పార్థ, తామసీ.
పార్థ = అర్జునా; దుర్మేధాః = దుర్బుద్ధియైనవాడు; యయా = ఏ ధృతి చేత; స్వప్నమ్ = నిద్రను; భయమ్ = భయాన్ని; శోకమ్ = సంతాపాన్ని; విషాదమ్ = విషాదాన్ని; మదం ఏవ చ =విషయసేవ వల్ల కలిగే మత్తును; న విముంచతి = పరిత్యజించడో; సా ధృతిః = ఆ ధృతి; తామసీ = తామసికము.
తా ॥ పార్థా! అత్యంత అవివేకి అయిన వ్యక్తి ఏ ధృతిచేత నిద్ర, భయ, శోక, విషాద, మదములను త్యజించకుండా ఉంటాడో, (మళ్ళీ మళ్ళీ పొందుతాడో) అది తామసికధృతి.
వ్యాఖ్య:-
ఈ శ్లోకంలో ‘తామస ధృతి’ (మూర్ఖపు పట్టుదల) అంటే ఏమిటి? మనిషి తన ధైర్యాన్ని ఎలా వృథా చేసుకుంటాడు? అనే విషయాలను వాల్మీకి ఉదాహరణతో వివరిస్తున్నారు.
1. ధైర్యం మంచిదే, కానీ…: ధైర్యం, పట్టుదల అనేవి చాలా గొప్ప సుగుణాలే. కానీ వాటిని చెడ్డ పనుల కోసం వాడినప్పుడు అవి నిష్ప్రయోజనం (Waste) అయిపోతాయి.
2. తామస ధృతి లక్షణాలు (వేటిని వదలడు?): తామస గుణం ఉన్నవాడు ఒక రకమైన మూర్ఖపు పట్టుదలను కలిగి ఉంటాడు. వాడు వేటిని గట్టిగా పట్టుకుని వదలకుండా ఉంటాడంటే:
- అతి నిద్ర (స్వప్నం): బద్ధకంతో నిద్రపోవడాన్ని వదలడు. (ఇక్కడ స్వప్నం అంటే సాధారణ నిద్ర కాదు, అవసరానికి మించి పడుకునే అతి నిద్ర).
- భయం: ఎప్పుడూ దేనికో ఒకదానికి భయపడుతూనే ఉంటాడు.
- శోకం/విషాదం: గతం గురించి లేదా కష్టాల గురించి ఏడుస్తూ, దిగులు పడుతూ ఉండటాన్ని వదలడు.
- మదం: గర్వాన్ని వదలడు. ఇలాంటి చెత్త విషయాలను పట్టుకుని వేలాడటానికి వాడే పట్టుదలను ‘తామస ధృతి’ అంటారు. ఇది వ్యర్థం.
3. వాల్మీకి ఉదాహరణ (Direction Change): ధైర్యాన్ని ఎలా మార్చుకోవచ్చో చెప్పడానికి వాల్మీకి మహర్షి జీవితం ఒక గొప్ప ఉదాహరణ.
- ఆయనకు (పూర్వాశ్రమంలో రత్నాకరుడిగా ఉన్నప్పుడు) అపారమైన ధైర్యం, పట్టుదల ఉన్నాయి. కానీ మొదట్లో వాటిని దారి దోపిడీలకు, హింసకు వాడి చెడిపోయారు.
- నారదాది మహర్షుల సాంగత్యం దొరికాక.. అదే పట్టుదలను రామనామ జపానికి, ధ్యానానికి వాడి మహర్షిగా మారారు.
- దీన్ని బట్టి మనకు అర్థమయ్యేది ఏంటంటే.. పట్టుదల ఒక్కటే, కానీ దాన్ని మంచికి వాడితే ఋషి అవుతారు, చెడుకు వాడితే పతనం అవుతారు.
4. దుర్మేధా (చెడ్డ తెలివి): తామస ధృతి ఉన్నవాడిని ‘దుర్మేధుడు’ అన్నారు. అంటే వాడికి తెలివి (మేధస్సు) లేకపోలేదు, ఉంది. కానీ ఆ తెలివిని వంకర మార్గంలో, చెడ్డ పనులకు వాడుతున్నాడు అని అర్థం.
ముగింపు: కాబట్టి మనకున్న ధైర్యాన్ని నిద్రకు, ఏడుపుకు ఖర్చు చేయకుండా.. మంచి నడవడికకు, మోక్షానికి, దైవభక్తికి వినియోగించడమే ఉత్తముల లక్షణం.