యయా తు ధర్మకామార్థాన్ ధృత్యా ధారయతేఽర్జున ।
ప్రసంగేన ఫలాకాంక్షీ ధృతిః సా పార్థ రాజసీ ॥ 34
యయా, తు, ధర్మకామ అర్థాన్, ధృత్యా, ధారయతే, అర్జున,
ప్రసంగేన, ఫలాకాంక్షీ, ధృతిః, సా, పార్థ, రాజసీ.
పార్థ = అర్జునా; తు = కాని; ప్రసంగేన = ఆసక్తి చేత; ఫలాకాంక్షీ = ఫలాన్ని కోరేవాడు; యయా = ఏ; ధృత్యా = ధృతి చేత; ధర్మ కామ అర్థాన్ = ధర్మార్థకామాలను; ధారయతే =నిత్యకర్తవ్యాలుగా గ్రహిస్తాడో; సా = ఆ; ధృతిః = ధృతి; రాజసీ = రాజసికము.
తా ॥ పార్థా! మనుష్యుడు ఏ ధృతిచేత ధర్మార్థకామాలనే ప్రధానంగా గ్రహిస్తాడో (మోక్షాన్ని గ్రహించడో) మరియు, కర్తృత్వాది అభినివేశంలో ఫలాన్ని ఆకాంక్షిస్తాడో, అది రాజసిక ధృతి.
వ్యాఖ్య:–
ఈ శ్లోకంలో ‘రాజస ధృతి’ (Rajasic Determination) ఉన్నవారు దేని కోసం పట్టుదలగా ఉంటారు? వారి లక్ష్యం ఏమిటి? అనే విషయాలను వివరిస్తున్నారు.
1. మోక్షంపై ఆసక్తి ఉండదు: మనిషి జీవితానికి నాలుగు ప్రధాన లక్ష్యాలు (పురుషార్థాలు) ఉన్నాయి: 1. ధర్మం, 2. అర్థం (డబ్బు), 3. కామం (కోరికలు), 4. మోక్షం.
- రాజస పట్టుదల ఉన్నవారు కేవలం మొదటి మూడింటిని (ధర్మం, డబ్బు, కోరికలు) మాత్రమే కోరుకుంటారు.
- వీరికి ‘మోక్షం’ గురించి పట్టింపు ఉండదు.
- మోక్షం అనే గొప్ప లక్ష్యం లేకపోవడం వల్ల, ఈ రాజస ధైర్యం ఆధ్యాత్మికంగా అంత గొప్పది కాదు. ఇంద్రియాలను గెలిచి మోక్షం కోసం ప్రయత్నించే ‘సాత్విక ధైర్యమే’ నిజమైన గొప్ప ధైర్యం.
2. ఇక్కడ ‘ధర్మం’ అంటే ఏమిటి? రాజస గుణం ఉన్నవారు ఆచరించే ‘ధర్మం’ అంటే.. ఆత్మజ్ఞానం లేదా దైవభక్తి అని అర్థం కాదు.
- వీరు కోరుకునేది సామాన్య ధర్మం (అంటే పుణ్యం కోసం చేసే యజ్ఞాలు, దానాలు మొదలైనవి). వీటి ద్వారా స్వర్గాది సుఖాలను ఆశిస్తారే తప్ప, దేవుడిని కాదు.
3. విపరీతమైన ఆశ (ప్రసంగేన): శ్లోకంలో కేవలం ‘సంగం’ (ఆసక్తి) అని అనకుండా ‘ప్రసంగేన’ అని వాడారు.
- దీని అర్థం ఏమిటంటే.. వీరు తాము చేసే పనులు, సంపాదించే డబ్బు, తీర్చుకునే కోరికల ఫలితాల మీద విపరీతమైన ఆసక్తిని, మమకారాన్ని కలిగి ఉంటారు. “ఫలితం కచ్చితంగా కావాలి” అనే పట్టుదలతో ఉంటారు.
ముగింపు: అంటే.. డబ్బు, కోరికలు, పుణ్యం కోసం ఆశపడి చూపే పట్టుదల ‘రాజస ధృతి’. ఇది బంధాన్ని పెంచుతుందే తప్ప విముక్తిని ఇవ్వదు.