ధృత్యా యయా ధారయతే మనఃప్రాణేంద్రియక్రియాః ।
యోగేనావ్యభిచారిణ్యా ధృతిః సా పార్థ సాత్త్వికీ ॥ 33
ధృత్యా, యయా, ధారయతే, మనః ప్రాణ ఇంద్రియక్రియాః,
యోగేన, అవ్యభిచారిణ్యా, ధృతిః, సా, పార్థ, సాత్త్వికీ.
పార్థ = అర్జునా; యోగేన = ఏకాగ్ర చిత్తంతో; యయా = ఏ; అవ్యభిచారిణ్యా = ఐకాంతికమైన (స్థిరమైన); ధృత్యా = ధృతి చేత; మనః ప్రాణ ఇంద్రియ క్రియాః = మనస్సు, ప్రాణం, ఇంద్రియాల క్రియలు; ధారయతే =శాస్త్రమార్గంలో నియమింపబడుతున్నాయో; సా ధృతిః = ఆ ధృతి; సాత్త్వికీ =సాత్త్వికము.
తా ॥ పార్థా! ఏకాగ్రచిత్తంతో విషయాంతరవ్యావృత్తి లేని ఏ ధృతిచేత, మనఃప్రాణాల క్రియలు, ఇంద్రియాల క్రియలు శాస్త్రమార్గంలో నియమింప బడుతున్నాయో, అది సాత్త్విక ధృతి.
వ్యాఖ్య:-
ఈ శ్లోకంలో ‘సాత్విక ధృతి’ (సాత్వికమైన ధైర్యం లేదా పట్టుదల) అంటే ఏమిటి? అది లోకంలోని ఇతర ధైర్యాల కంటే ఎందుకు గొప్పది? అనే విషయాలను వివరిస్తున్నారు.
1. లోకంలో ధైర్యం vs ఆధ్యాత్మిక ధైర్యం: ప్రపంచంలో ధైర్యవంతులు చాలామంది ఉంటారు.
- కొందరు యుద్ధంలో భయంకరంగా పోరాడుతారు.
- కొందరు అర్ధరాత్రి పూట అడవుల్లో తిరుగుతారు.
- కొందరు ఎత్తైన పర్వతాలు ఎక్కుతారు, సముద్రాలు ఈదుతారు. వీటన్నింటినీ మనం ధైర్యాలనే అనుకుంటాం. కానీ భగవంతుడు ఇక్కడ వీటన్నింటికంటే ఉన్నతమైన, గొప్పదైన ధైర్యం గురించి చెబుతున్నారు. అదే ‘సాత్విక ధైర్యం’.
2. నిజమైన గొప్ప ధైర్యం అంటే ఏంటి? నిజమైన ధైర్యం అంటే బయట శత్రువులను జయించడం కాదు.
- యోగబలంతో తన సొంత మనసును, ఇంద్రియాలను, ప్రాణాలను అదుపులో పెట్టుకోవడం.
- ప్రాపంచిక సుఖాల వైపు (కోరికల వైపు) మనసు పరుగెత్తుతున్నప్పుడు, దాన్ని ఆపి నిగ్రహించుకోవడం. ఇలా మనసును జయించడమే ప్రపంచంలో కెల్లా గొప్ప ధైర్యం. మిగతా ధైర్యాలు ఉన్నా లేకపోయినా, జన్మ తరించాలంటే మనిషికి ఈ ధైర్యం కచ్చితంగా ఉండి తీరాలి.
3. నిశ్చలంగా ఉండాలి (Consistency): ఇక్కడ ‘అవ్యభిచారిణీ’ (నిశ్చలమైన/మారని) అనే పదం వాడారు.
- ధైర్యం అనేది ఈ రోజు ఉండి, రేపు మాయం అయ్యేలా ఉండకూడదు.
- చాలామంది మోక్షం కావాలని ఆవేశంతో మొదలుపెట్టి ఇంద్రియాలను అదుపు చేసుకుంటారు. కానీ, పరిస్థితులు మారగానే లేదా కష్టాలు రాగానే వారి పట్టుదల సడలిపోయి, మళ్ళీ పాత కోరికల వైపు వెళ్ళిపోతారు.
- అలా కాకుండా, ఎల్లప్పుడూ స్థిరంగా నిలిచి ఉండే పట్టుదలే నిజమైన సాత్విక ధృతి.