యయా ధర్మమధర్మం చ కార్యం చా కార్యమేవ చ ।
అయథావత్ప్రజానాతి బుద్ధిః సా పార్థ రాజసీ ॥ 31
యయా, ధర్మమ్, అధర్మమ్, చ, కార్యమ్, చ, అకార్యమ్, ఏవ, చ,
అయథావత్, ప్రజానాతి, బుద్ధిః, సా, పార్థ, రాజసీ.
పార్థ = అర్జునా; యయా = ఏ బుద్ధి చేత; ధర్మమ్ = శాస్త్రవిహిత కర్మను; అధర్మం చ = శాస్త్రవిరుద్ధ కర్మను; కార్యం చ = కర్తవ్యాన్ని; అకార్యం ఏవ చ = అకర్తవ్యాన్ని; అయథావత్ = నిర్ణయించబడినట్లు కాక మరొక రీతిగా (సందిగ్ధంగా); ప్రజానాతి = తెలుసుకొనునో; సా = ఆ; బుద్ధిః = బుద్ధి; రాజసీ = రాజసికము.
తా ॥ పార్థా! ఏ బుద్ధిచేత శాస్త్రవిహితమూ శాస్త్ర విరుద్ధము అయిన కర్మలను, కర్తవ్య-అకర్తవ్యాలను నిర్ణయింపబడినట్లు కాకుండా మరొక రీతిగా తెలుసుకోబడుతున్నాయో ఆ బుద్ధి రాజసికము.
వ్యాఖ్య:-
ఈ శ్లోకంలో ‘రాజస బుద్ధి’ (Rajasic Intellect) కలిగిన వారి ఆలోచనా విధానం ఎలా ఉంటుందో వివరిస్తున్నారు. వీరికి స్పష్టత ఉండదు, అంతా గందరగోళంగా ఉంటుంది.
1. తప్పుగా అర్థం చేసుకోవడం: రాజస బుద్ధి కలిగినవారు ధర్మానికి – అధర్మానికి, చేయాల్సిన పనికి – చేయకూడని పనికి (కర్తవ్యం – అకర్తవ్యం) మధ్య తేడాను సరిగ్గా గుర్తించలేరు.
- విషయాన్ని ఉన్నది ఉన్నట్లుగా కాకుండా “మరొక రకంగా” (తప్పుగా) అర్థం చేసుకుంటారు.
2. సొంత తెలివి: వీరు శాస్త్రాలు చెప్పిన పద్ధతిని గానీ, అనుభవజ్ఞులైన గురువులు/పెద్దలు చెప్పిన మాటలను గానీ పట్టించుకోరు. సత్యాన్ని వదిలేసి, తమకు తోచినట్లుగా (వక్రంగా) అర్థం చేసుకుంటారు.
3. పరిష్కారం: ఇలా విషయాన్ని సరిగ్గా గ్రహించలేకపోవడమే రాజస బుద్ధి లక్షణం. కాబట్టి, ఇలాంటి బుద్ధి ఉన్నవారు దాన్ని సరిదిద్దుకుని (సంస్కరించుకుని), సత్యాన్ని గ్రహించే ‘సాత్విక బుద్ధి’ గా మార్చుకోవడానికి ప్రయత్నించాలి.