ప్రవృత్తిం చ నివృత్తిం చ కార్యాకార్యే భయాభయే ।
బంధం మోక్షం చ యా వేత్తి బుద్ధిః సా పార్థ సాత్త్వికీ ॥ 30
ప్రవృత్తిమ్, చ, నివృత్తిమ్, చ, కార్య అకార్యే, భయ అభయే,
బంధమ్, మోక్షమ్, చ, యా, వేత్తి, బుద్ధిః, సా, పార్థ, సాత్త్వికీ.
పార్థ = అర్జునా; ప్రవృత్తిం చ = ప్రవృత్తి మార్గాన్ని; నివృత్తిం చ = నివృత్తి మార్గాన్ని; కార్య అకార్యే = కర్తవ్యాకర్తవ్యాలను; భయ అభయే = భయ-అభయాలను; బంధమ్ = బంధాన్ని; మోక్షం చ = మోక్షాన్ని; యా = ఏ బుద్ధి; వేత్తి = గ్రహిస్తుందో; సా = ఆ; బుద్ధి = బుద్ధి; సాత్త్వికీ = సాత్త్వికము.
తా ॥ పార్థా! ప్రవృత్తి-నివృత్తి మార్గాలను, కర్తవ్య-అకర్తవ్యాలను, (విహిత, నిషిద్ధాలను) భయాన్ని (గర్భవాసాదీ దుఃఖాలను), అభయాన్ని (దుఃఖ అభావాన్ని), బంధాన్ని (కర్తృత్వాది అభిమానాలను), మోక్షాన్ని (అజ్ఞాన నాశనాన్ని) గ్రహించే బుద్ధియే సాత్త్వికము.
వ్యాఖ్య:-
ఈ శ్లోకంలో ‘సాత్విక బుద్ధి’ (ఉత్తమమైన తెలివి) ఎలా పని చేస్తుందో, దానికి ఉండాల్సిన లక్షణాలు ఏంటో వివరిస్తున్నారు.
1. సరైన విచక్షణ (Discrimination): సాత్విక బుద్ధి ఉన్నవాడు ప్రతి విషయానికి రెండు వైపులా ఆలోచించగలడు:
- మంచి – చెడు: రెండింటినీ తెలుసుకుని, కేవలం మంచిని మాత్రమే స్వీకరించి, చెడును వదిలేస్తాడు.
- బంధం – మోక్షం: ఏది తనను బంధిస్తుందో, ఏది విముక్తిని (మోక్షాన్ని) ఇస్తుందో తెలుసుకుని.. బంధాన్ని వదిలేసి మోక్షం కోసమే ప్రయత్నిస్తాడు.
2. భయం vs అభయం:
- ఈ ప్రపంచం (సంసారం) భయంతో కూడుకున్నది అని గ్రహించి, దాని పట్ల విరక్తి (Detachment) పెంచుకుంటాడు.
- పరమాత్మ మాత్రమే భయం లేనివాడు (అభయ స్వరూపుడు), నిత్యానందాన్ని ఇచ్చేవాడు అని తెలుసుకుని ఆ దేవుణ్ణే ఆశ్రయిస్తాడు.
3. అసలైన తెలివితేటలు అంటే ఇదే: ఇలాంటి బుద్ధి కలిగి ఉండటమే అత్యుత్తమమైన విషయం.
- లోకంలో ఒక వ్యక్తికి ఎంత పాండిత్యం ఉన్నా, ఎంత లౌకిక తెలివితేటలు (Worldly Smartness) ఉన్నా సరే.. పైన చెప్పిన ఆ విచక్షణా జ్ఞానం లేకపోతే వాడిని ‘బుద్ధి లేనివాడిగానే’ (అజ్ఞానిగానే) లెక్కించాలి.
ముగింపు: కాబట్టి ప్రతి ఒక్కరూ “నాకు ఇలాంటి సాత్విక బుద్ధి ఉందా?” అని తమను తాము ప్రశ్నించుకోవాలి. భగవంతుని దృష్టిలో బుద్ధిమంతులుగా మారడానికి ప్రయత్నించాలి.