యత్తు కామేప్సునా కర్మ సాహంకారేణ వా పునః ।
క్రియతే బహుళాయాసం తద్రాజసముదాహృతమ్ ॥ 24
యత్, తు, కామేప్సునా, కర్మ, సాహంకారేణ, వా, పునః,
క్రియతే, బహుళ ఆయాసమ్, తత్, రాజసమ్, ఉదాహృతమ్.
పునః = మళ్ళీ; కామేప్సునా = ఫలాపేక్ష కలవాడితోనో; సాహంకారేణ వా = అహంకారం కలవాడితోనో; బహుళ ఆయాసమ్ = బహుకష్ట సాధ్యమైన; యత్ = ఏ; కర్మ = యాగాది కర్మ; క్రియతే = అనుష్ఠింపబడునో; తత్ = అది; రాజసమ్ = రాజసమని; ఉదాహృతమ్ =చెప్పబడుతుంది;
తా ॥ మరి, ఫలాకాంక్షతోనో లేక అహంకారంతోనో అనుష్ఠించేదీ, బహుకష్టసాధ్యమూ అయిన కర్మ రాజసికం అనబడుతుంది.
వ్యాఖ్య:–
ఈ శ్లోకంలో ‘రాజస కర్మ’ అంటే ఏమిటి? అది మనిషికి ఎందుకు బంధాన్ని కలిగిస్తుంది? అనే విషయాలను వివరిస్తున్నారు.
1. రాజస కర్మ లక్షణాలు: ఈ రెండు లక్షణాలు ఉన్న పనిని ‘రాజస కర్మ’ అంటారు:
- ఫలాపేక్ష: ఏదో ఒక ఫలితాన్ని (లాభాన్ని) ఆశించి చేయడం.
- అహంకారం: “నేను చేస్తున్నాను, నా గొప్పతనం ఇది” అనే గర్వంతో చేయడం.
2. విపరీతమైన శ్రమ (బహులాయాసం): ఇక్కడ గమనించాల్సిన ముఖ్యమైన పదం ‘బహులాయాసం’. కేవలం ‘ఆయాసం’ (శ్రమ) అని అనకుండా, ‘బహులాయాసం’ (అంటే చాలా ఎక్కువ కష్టం/శ్రమ) అని అన్నారు.
- దీన్ని బట్టి రాజస గుణం ఉన్నవారు, తమ అహంకారం కోసం, కోరికల కోసం చేసే పనుల్లో విపరీతమైన కష్టాన్ని, ఒత్తిడిని అనుభవిస్తారని అర్థమవుతోంది.
3. కష్టమే మిగులుతుంది – మోక్షం రాదు: వారు ఎంత కష్టపడినా, చివరికి వారికి ఆయాసం (అలసట) మాత్రమే మిగులుతుంది తప్ప, సంసార బంధాల నుండి విముక్తి (మోక్షం) లభించదు.
- ఎందుకు? ఎందుకంటే ఆ పనుల్లో ‘అహంకారం’, ‘కోరిక’ అనే రెండు పెద్ద దోషాలు ఉన్నాయి కాబట్టి.
- నిజమైన బంధం అంటే: “నేను కర్తను (నేను చేస్తున్నాను)” అనుకోవడమే బంధం. “ఫలితం కావాలి” అనుకోవడమే బంధం.
ముగింపు: కాబట్టి తెలివైనవారు ఆడంబరంతో కూడిన, కష్టాలతో కూడిన ఈ రాజస కర్మల జోలికి వెళ్ళకూడదు. ప్రశాంతంగా, నిష్కామంగా సాత్విక కర్మలనే ఆచరించి తరించాలి.