సర్వభూతేషు యేనైకం భావమవ్యయమీక్షతే ।
అవిభక్తం విభక్తేషు తద్ జ్ఞానం విద్ధి సాత్త్వికమ్ ॥ 20
సర్వభూతేషు, యేన, ఏకమ్, భావమ్, అవ్యయమ్, ఈక్షతే,
అవిభక్తమ్, విభక్తేషు, తత్, జ్ఞానమ్, విద్ధి, సాత్త్వికమ్.
యేన =దేనిచేత (ఏ జ్ఞానం చేత); విభక్తేషు = విభిన్నములైన; సర్వభూతేషు = సమస్తప్రాణులయందూ; అవిభక్తమ్ = అభిన్న భావంతో వెలయుచున్న; ఏకమ్ = అద్వితీయమూ; అవ్యయమ్ = అక్షయమూ అయిన; భావమ్ = ఆత్మవస్తువును; (నరః = మనుష్యుడు;) ఈక్షతే = దర్శిస్తున్నాడో; తత్ = ఆ; జ్ఞానమ్ = అద్వైతాత్మ దర్శనరూపమైన జ్ఞానం; సాత్త్వికమ్ = సాత్త్వికమని; విద్ధి = గ్రహించు.
తా ॥ (జ్ఞానంలో సాత్త్వికాది భేదాలు తెల్పబడుతున్నాయి-) అవ్యక్తం నుండి స్థావరాల వరకూ గల భూతాలన్నిటి యందూ అద్వితీయమూ, అవిభక్తమూ, అక్షయమూ అయిన ఆత్మవస్తువు ఏ జ్ఞానం చేత చూడబడుతుందో, ఆ అద్వైతాత్మ దర్శన–జ్ఞానాన్ని సాత్త్వికమని గ్రహించు.
వ్యాఖ్య:–
ఈ శ్లోకంలో ‘సాత్విక జ్ఞానం’ అంటే ఏమిటి? అది కలిగిన వారు ప్రపంచాన్ని ఎలా చూస్తారు? అనే విషయాన్ని అద్భుతమైన ఉదాహరణలతో వివరిస్తున్నారు.
అజ్ఞానికి – జ్ఞానికి తేడా:
- అజ్ఞాని: పైకి కనిపించే బాహ్య ప్రపంచాన్ని చూసి, “అన్ని వస్తువులు, అన్ని ప్రాణులు వేరు వేరు” అని అనుకుంటాడు.
- జ్ఞాని: బాహ్య ప్రపంచం ఎలా ఉన్నా, లోపల ఉన్న నిజాన్ని చూస్తాడు. విభజింపబడినట్లు కనిపిస్తున్న ఈ ప్రపంచం అంతటిలోనూ నాశనం లేని ‘ఒకే ఒక ఆత్మ’ (పరమాత్మ) వ్యాపించి ఉందని గుర్తిస్తాడు.
ఇలా “అంతా ఒక్కటే” అని చూడగలిగే జ్ఞానాన్నే ‘సాత్విక జ్ఞానం’ అంటారు.
అందరికీ అర్హత ఉంది: దేవుడు ‘సర్వభూతేషు’ (అన్ని ప్రాణులలో) ఉన్నాడు. కాబట్టి ఒక వ్యక్తి ఎంత చిన్నవాడైనా, ఎలాంటి స్థితిలో ఉన్నవాడైనా సరే.. తనలో ఉన్న పరమాత్మను తెలుసుకుని మోక్షం పొందడానికి అర్హత ఉంది.
- సముద్రంలో ఒక చిన్న అలకు, తిరిగి ఆ సముద్రంలో కలిసిపోయే హక్కు ఎలా ఉందో..
- అలాగే సామాన్యుడికి కూడా దైవంలో లీనమయ్యే హక్కు ఉంది. కాబట్టి ఎవరూ అధైర్యపడాల్సిన పనిలేదు. మనసును పవిత్రం చేసుకుంటే చాలు, గట్టెక్కవచ్చు.
చక్కని ఉదాహరణలు (Logic): సాత్విక జ్ఞానం ఉన్నవాడు ప్రపంచాన్ని ఎలా చూస్తాడంటే:
- సముద్రంలో ఎన్ని అలలు ఉన్నా, వాటన్నింటినీ ‘నీరు’ గానే చూస్తాడు.
- కుమ్మరి చేసిన కుండలు ఎన్ని రకాలుగా ఉన్నా, వాటన్నింటిలో ఉన్నది ‘మట్టి’ మాత్రమే అని గుర్తిస్తాడు.
- పూలదండలో రకరకాల పూలు ఉన్నా, వాటన్నింటినీ కలిపి ఉంచే ‘దారం’ ఒక్కటే అని చూస్తాడు.
అలాగే, ప్రపంచంలో ఎన్ని కోట్లాది జీవరాశులు వేరువేరుగా కనిపిస్తున్నా, వాటన్నింటిలో ఉన్న ఆత్మ ఒక్కటే అని గుర్తించడమే ఉత్తమమైన జ్ఞానం. అనేకత్వంలో ఏకత్వాన్ని (భిన్నత్వంలో ఏకత్వాన్ని) చూడటమే జ్ఞానం. అంతా వేరువేరు అని చూడటమే అజ్ఞానం.
ఈ శ్లోకంలో ఆత్మకు మూడు లక్షణాలు (విశేషణములు) చెప్పబడ్డాయి. అది:
- ఏకమైనది (ఒక్కటే అయి ఉన్నది).
- అవ్యయమైనది (నాశనం లేనిది).
- అవిభక్తమైనది (విడదీయలేనిది లేదా ముక్కలు కానిది).
ప్రపంచంలో ఉండే వస్తువులకు, ఆత్మకు మధ్య ఉన్న తేడాను కింద వివరిస్తున్నారు.
| ప్రపంచంలోని వస్తువులు | ఆత్మ (దేవుడు) |
| ఇవి చాలా ఉంటాయి (అనేకం). | ఇది ఒక్కటే ఉంటుంది. |
| ఇవి నాశనమైపోయేవి (శాశ్వతం కానివి). | ఇది నాశనం లేనిది (ఎప్పటికీ ఉండేది). |
| ఇవి ముక్కలుగా / భాగాలుగా ఉంటాయి. | ఇది విడదీయలేనిది (మొత్తం ఒకేలా ఉంటుంది). |
లౌకిక జ్ఞానం vs ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం: లోకంలో సంగీతం, సాహిత్యం, రాజకీయం, సైన్స్ వంటి ఎన్నో రకాల విద్యలు ఉన్నాయి. కానీ వాటన్నింటికంటే ‘సాత్విక జ్ఞానం’ (ఆధ్యాత్మిక విద్య) మాత్రమే శ్రేష్ఠమైనది.
- ఏ చదువు వల్ల అయితే మనం అనేకత్వంలో ఏకత్వాన్ని (భిన్నత్వంలో దైవాన్ని) చూడగలుగుతామో, చావులో కూడా అమరత్వాన్ని (ఆత్మ నిత్యం అని) చూడగలుగుతామో.. అదే నిజమైన గొప్ప చదువు.
మేధావులు ఎవరు? లోకంలో ఎంతోమంది గొప్ప తెలివైనవారు (మేధావులు), కళాకారులు ఉండవచ్చు. కానీ, వారికి గనక “అందరిలో ఉన్న దేవుడు ఒక్కడే” అనే ఆత్మజ్ఞానం లేకపోతే, భగవంతుని దృష్టిలో వారు నిజమైన జ్ఞానులు కారు. కేవలం లౌకిక విద్యలు ఉంటే సరిపోదు, మనిషిని తరింపజేసే ఈ సాత్విక జ్ఞానాన్ని తప్పక నేర్చుకోవాలి.
భేదభావం ఉంటే కష్టాలు తప్పవు: ఎవరైతే “అంతా ఒక్కటే” అని చూడలేరో, ఎవరైతే “వీడు వేరు – నేను వేరు” అనే భేద భావంతో (ద్వైతంతో) చూస్తారో.. వారు జనన మరణాల చక్రంలో (సంసారంలో) చిక్కుకుపోతారు. ఉపనిషత్తులు కూడా ఇదే చెబుతున్నాయి: “ఎవరైతే భేదాన్ని చూస్తారో, వారు మరణం నుండి మరణానికి వెళ్తుంటారు (పుడుతూ చస్తూ ఉంటారు).”
మనుషులు – మూడు రకాలు: మనం ఇతరులను చూసే దృష్టిని బట్టి మనుషులు మూడు రకాలుగా ఉంటారు:
- అధములు (Low Level): కేవలం ఎదుటివారి శరీరాన్ని, అందాన్ని చూసేవారు. (వీరు తక్కువ స్థాయి వారు).
- మధ్యములు (Middle Level): ఎదుటివారి గుణాలను, ప్రవర్తనను (మంచోడా? చెడ్డోడా?) చూసేవారు.
- ఉత్తములు (High Level): ఎదుటివారి శరీరాన్ని గానీ, గుణాలను గానీ చూడకుండా.. వారి లోపల ఉన్న ఆత్మను (దైవాన్ని) దర్శించేవారు.
కాబట్టి మనం శరీరాన్ని, గుణాలను దాటి.. లోపల ఉన్న దైవాన్ని చూడగలిగే ‘ఆత్మదృష్టి’ (సాత్విక జ్ఞానం) కోసం ప్రయత్నించాలి.