అధిష్ఠానం తథా కర్తా కరణం చ పృథగ్విధమ్ ।
వివిధాశ్చ పృథక్చేష్టాః దైవం చైవాత్ర పంచమమ్ ॥ 14
అధిష్ఠానమ్, తథా, కర్తా, కరణమ్, చ, పృథక్ విధమ్,
వివిధాః, చ, పృథక్, చేష్టాః, దైవమ్, చ, ఏవ, అత్ర, పంచమమ్.
అధిష్ఠానమ్ = శరీరం; తథా = మరియు; కర్తా = అహంకారం; పృథక్ విధం చ = వివిధ వ్యాపార యుక్తమైన; కరణమ్ = మనోబుద్ధులతో కూడిన ఇంద్రియదశకాన్ని; వివిధాః చ = నానా విధాలైన; పృథక్ చేష్టాః = ప్రాణాదుల విభిన్న కార్యాలను; అత్ర = వీటి యందు; పంచమమ్ = ఐదవది అయిన; దైవమ్ ఏవ చ = ఇంద్రియాదుల అధిష్ఠాతలైన ఆదిత్యాది దేవతలును.
తా ॥ శరీరం, అహంకారం, మనోబుద్ధులతో కూడిన ఇంద్రియాలు, ప్రాణాదుల వివిధ కార్యాలు, చక్షురాది ఇంద్రియాలకు అధిష్ఠాతలైన ఆదిత్యాది దేవతలు (=అంతర్యామి) – అనే ఈ ఐదూ సమస్త కర్మలకూ కారణాలు.
వ్యాఖ్య:-
ఈ శ్లోకంలో పని జరగడానికి అవసరమైన సాధనాలు (కరణాలు) మరియు ‘దైవం’ అంటే ఏమిటో వివరిస్తున్నారు.
1. కరణాలు (సాధనాలు – Instruments): పని చేయడానికి ఉపయోగపడే పరికరాలనే ‘కరణాలు’ అంటారు. ఇవి మొత్తం 12 ఉన్నాయి:
- 5 జ్ఞానేంద్రియాలు: కళ్లు, చెవులు, ముక్కు, నాలుక, చర్మం.
- 5 కర్మేంద్రియాలు: కాళ్లు, చేతులు, నోరు, విసర్జన అవయవాలు (2).
- మనస్సు.
- బుద్ధి.
2. చేష్టలు (Efforts): పైన చెప్పిన ఈ 12 సాధనాలు చేసే పనులను లేదా కదలికలను ‘చేష్టలు’ అంటారు. (ఉదాహరణకు: కళ్లతో చూడటం, చేతులతో పట్టుకోవడం, మనసుతో ఆలోచించడం మొదలైనవి).
3. దైవం (Destiny/Providence): ఐదవ కారణమైన ‘దైవం’ అనే పదానికి ఇక్కడ రెండు అర్థాలు చెప్పుకోవచ్చు:
- అధిష్ఠాన దేవతలు: మన కళ్లు, చేతులు వంటి ఇంద్రియాలను నడిపించే దేవతా శక్తులు (ఉదాహరణకు కంటికి సూర్యుడు అధిపతి).
- పూర్వజన్మ సంస్కారాలు: మనం గత జన్మల్లో చేసుకున్న పాపపుణ్యాల ఫలితం (దీన్నే అదృష్టం అని కూడా అంటారు). పని ఫలితం దక్కడంలో ఇది కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది.