న రూపమ స్యేహ తథోపలభ్యతే
నాంతో న చాదిర్న చ సంప్రతిష్ఠా ।
అశ్వత్థమేనం సువిరూఢమూలం
అసంగశస్త్రేణ దృఢేన ఛిత్త్వా ॥ 3
తతః పదం తత్పరిమార్గితవ్యం
యస్మిన్ గతా న నివర్తంతి భూయః ।
తమేవ చాద్యం పురుషం ప్రపద్యే
యతః ప్రవృత్తిః ప్రసృతా పురాణీ ॥ 4
న, రూపమ్, అస్య, ఇహ, తథా, ఉపలభ్యతే, న, అంతః, న, చ, ఆదిః, న, చ, సంప్రతిష్ఠా,
అశ్వత్థమ్, ఏనమ్, సువిరూఢమూలమ్, అసంగ శస్త్రేణ, దృఢేన, ఛిత్త్వా.
తతః, పదమ్; తత్, పరిమార్గితవ్యమ్, యస్మిన్, గతాః, న, నివర్తంతి, భూయః,
తమ్, ఏవ, చ, ఆద్యమ్, పురుషమ్, ప్రపద్యే, యతః, ప్రవృత్తిః, ప్రసృతా, పురాణీ.
ఇహ = ఈ సంసారంలో; అస్య = దీని; రూపమ్ = స్వరూపం; తథా = చెప్పబడినట్లు; న ఉపలభ్యతే = గ్రహింపబడటం లేదు; (అస్య = దీని;) అంతః = తుది కాని; ఆదిః చ = మొదలు కాని; సంప్రతిష్ఠా చ = మధ్యం కాని, స్థితి కాని; (న ఉపలభ్యతే = తెలియడం లేదు;) ఏనమ్ = ఈ; సువిరూఢ మూలమ్ = పాతుకున్న మొదళ్ళు గల; అశ్వత్థమ్ = సంసారరూపమైన అశ్వత్థాన్ని; దృఢేన = దృఢమైన; అసంగ శస్త్రేణ = విరక్తి (అనాసక్తి) అనే శస్త్రంతో; ఛిత్త్వా = త్రుంచి. తతః = పిదప; యస్మిన్ = ఎక్కడకు; గతాః = చేరుకుంటే; భూయః = మళ్ళీ; న నివర్తంతి = తిరిగి రారో; తత్పదమ్ = ఆ బ్రహ్మపదం; పరిమార్గితవ్యమ్ = అన్వేషింప తగింది; యతః = ఎవరి నుండి, (ఏషా =ఈ;) పురాణీ = అనాదియైన; ప్రవృత్తిః = సంసారప్రవాహం; ప్రసృతా = వెలువడిందో; తమ్ = ఆ; ఆద్యమ్ = ఆద్యుడైన; పురుషం ఏవచ = పరమ పురుషుణ్ణే; ప్రపద్యే = ఆశ్రయిస్తున్నాను.
తా ॥ ఇహలోకంలో (అంటే ఈ సంసారంలో ఉన్న) ప్రాణులు, ఈ సంసార రూపమైన అశ్వత్థపు స్వరూపాన్ని ఇంతకుముందు చెప్పిన రీతిగా తెలుసుకోజాలకున్నారు. (ఎందుకంటే, ఇది స్వప్నం వలే, మరీచిక వలే దృష్ట–నష్ట స్వరూపం) దీనికి ఆరంభం లేదు, అనాది. దీనికి (బ్రహ్మజ్ఞానం లేకుండా) అంతం లేదు. దీని స్థితిని గాని, ఇది ఇలా ఉంటుందని గాని తెలుసుకోలేం. ఇది ప్రామాణ్యం కాదు, ప్రతీతిమాత్రం.* బద్ధమూలమైన ఈ సంసార-అశ్వత్థాన్ని, ‘తీవ్రవైరాగ్యం’ అనే దృఢశస్త్రంతో* ఛేదించి* –
తా ॥ పిదప, దేనిని పొందితే మళ్ళీ ఈ సంసారానికి తిరిగి రావడమనేది లేదో, ఆ పరమపదాన్ని అన్వేషించాలి. ఎవరి నుండి అనాదియైన ఈ సంసార ప్రవాహం నిర్గతమైనదో, నేను, ఆ ఆది పురుషుణ్ణి శరణు* జొచ్చుతున్నాను.
వ్యాఖ్య:-
ముందు శ్లోకాలలో వర్ణించినట్లుగా “వేళ్లు పైన, కొమ్మలు కింద” ఉండే ఈ వింత చెట్టు మన కళ్ళకు ఎందుకు కనిపించదు? అనే సందేహానికి ఇక్కడ సమాధానం ఉంది.
అజ్ఞానులకు కనిపించదు (చీకటిలో ఉన్నట్లు): ప్రపంచ వ్యామోహంలో (సంసారంలో) పూర్తిగా మునిగిపోయిన వారికి ఈ చెట్టు నిజస్వరూపం అర్థం కాదు.
- చీకటి గదిలో ఉన్నవారికి అక్కడ ఏ వస్తువులూ కనిపించవు కదా? అలాగే, కోరికలలో కూరుకుపోయిన వారికి ఈ జగత్తు ఎక్కడ మొదలైంది? ఎక్కడ అంతమవుతుంది? అసలు దీని మధ్యలో ఏం జరుగుతోంది? అనే సత్యం తెలియదు.
జ్ఞానులకు కనిపిస్తుంది (వెలుతురులో ఉన్నట్లు): దీపం వెలిగించగానే గదిలోని వస్తువులన్నీ స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. అదే విధంగా, ఈ సంసారం గురించిన నిజం తెలియాలంటే మనిషికి మూడు లక్షణాలు ఉండాలి:
- వైరాగ్యం: ప్రాపంచిక విషయాలపై ఆసక్తి లేకపోవడం.
- ముముక్షుత్వం: మోక్షం పొందాలనే తీవ్రమైన కోరిక.
- ఆత్మజ్ఞానం: తన గురించి, దేవుడి గురించి సరైన తెలివి.
ఈ గుణాలు ఉన్నవారికి మాత్రమే ఈ ప్రపంచం యొక్క అసలు స్వరూపం (మాయ) అర్థమవుతుంది.
సంసార వృక్షాన్ని నరకడం ఎలా?
ఈ సంసారం (ప్రపంచం) అనే చెట్టు ఈనాటిది కాదు; ఇది అనాది కాలం నుండి ఉంది. ఇది చాలా విశాలంగా పెరిగి, శాఖోపశాఖలుగా విస్తరించి ఉంది. అన్నింటికంటే ముఖ్యంగా దీని వేళ్లు చాలా లోతుగా, గట్టిగా పాతుకుపోయాయి. అందుకే భగవంతుడు దీని వేళ్ళ గురించి చెప్పేటప్పుడు కేవలం ‘వేళ్లు ఉన్నాయి’ అనకుండా, ‘సువిరూఢమూలమ్’ (చాలా గట్టిగా, బలంగా పాతుకుపోయిన వేళ్లు కలది) అని చెప్పారు.
భయపడాల్సిన పనిలేదు: చెట్టు ఎంత పెద్దదైనా, దాని వేళ్లు ఎంత లోతుగా ఉన్నా, సరైన ఆయుధం ఉంటే దాన్ని నేలమట్టం చేయవచ్చు. ఈ సంసార వృక్షాన్ని నరకడానికి భగవంతుడు ఒక అద్భుతమైన ఆయుధాన్ని సూచించారు. అదే ‘అసంగం’.
అసంగం అంటే ఏమిటి?
- సంగం: అంటే ప్రాపంచిక వస్తువుల మీద, మనుషుల మీద మమకారం, ఆసక్తి పెంచుకోవడం.
- అసంగం: అంటే ఆ మమకారం లేకపోవడం, లేదా వైరాగ్యం కలిగి ఉండటం.
ఆయుధం ఎలా ఉండాలి? ఏదో నామమాత్రపు వైరాగ్యం లేదా అప్పుడప్పుడు వచ్చే చిన్నపాటి విరక్తితో ఈ భారీ చెట్టును నరకలేము. దీనికి చాలా పదునైన, బలమైన వైరాగ్యం కావాలి. అందుకే భగవంతుడు ‘దృఢమైన’ (చాలా గట్టి) ఆయుధంతో నరకాలి అని చెప్పారు. తీవ్రమైన వైరాగ్యం ఉంటేనే ఇది సాధ్యం.
ఫ్యాక్టరీ ఉదాహరణ: దీనిని అర్థం చేసుకోవడానికి ఒక ఫ్యాక్టరీని ఉదాహరణగా తీసుకోవచ్చు. ఒక పెద్ద ఫ్యాక్టరీలో ఎన్నో యంత్రాలు తిరుగుతూ ఉంటాయి. కానీ, ఆ యంత్రాలను తిప్పే ప్రధాన చక్రం (Main Wheel) యొక్క ‘బెల్టు’ గనుక తెగిపోతే, ఆ ఒక్క దెబ్బకు ఫ్యాక్టరీలోని అన్ని యంత్రాలూ ఎలా ఆగిపోతాయో… అలాగే, మన మనసులోని ‘సంగం’ (మమకారం) అనే బంధాన్ని తెంచేస్తే, ఈ సంసారం అనే పెద్ద యంత్రాంగం కూడా ఆగిపోతుంది. ఇక ఏ బాధలూ ఉండవు.
గొప్ప మహాత్ములు ఈ ప్రపంచంలోనే ఉన్నప్పటికీ, వాళ్లకు సంసార బాధలు అంటుకోవు. కారణం వాళ్ళలోని ఈ అసంగ భావమే. అయితే ఈ వైరాగ్యం కేవలం పైకి కనిపిస్తే సరిపోదు; మనసు లోపల, ఆలోచనల్లో కూడా ఏ కోరికా లేకుండా ఉండాలి. అప్పుడే అది పరిపూర్ణమైన వైరాగ్యం అవుతుంది.
సంసారం అనే చెట్టును వైరాగ్యం అనే గొడ్డలితో నరికేసినంత మాత్రాన పని పూర్తయినట్లు కాదు. అసలు పని మరొకటి ఉంది. ఈ ప్రపంచం (దృశ్యం) మీద ఆశ వదులుకున్న తర్వాత, ఆత్మ (దృక్) స్వరూపాన్ని పట్టుకోవాలి. దీన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ఒక చిన్న ఉదాహరణ:
అప్పు – ఆస్తి ఉదాహరణ: ఒక మనిషి సుఖంగా బతకాలంటే రెండు జరగాలి:
- ఉన్న అప్పులన్నీ తీరిపోవాలి.
- తన సొంత ఖర్చులకు చేతిలో కొంత డబ్బు (ఆస్తి) ఉండాలి.
కేవలం అప్పు తీరిపోతే సరిపోదు కదా? అప్పు బాధ లేకపోయినా, బతకడానికి చేతిలో చిల్లిగవ్వ లేకపోతే మనిషికి తృప్తి ఉండదు. కడుపు నిండదు.
ఆధ్యాత్మిక అర్థం:
- అప్పు తీరడం: ప్రపంచం మీద మోహాన్ని వదులుకోవడం (దృశ్య త్యాగం/వైరాగ్యం) అనేది అప్పు తీర్చుకోవడం లాంటిది. ఇది మనసులోని భారాన్ని మాత్రమే తగ్గిస్తుంది.
- డబ్బు ఉండటం: ఆత్మజ్ఞానాన్ని లేదా భగవంతుడిని పొందుట (ఆత్మపద ప్రాప్తి) అనేది చేతిలో డబ్బు ఉండటం లాంటిది. ఇది నిజమైన ఆనందాన్ని ఇస్తుంది.
అప్పు తీరడం, చేతిలో డబ్బు ఉండటం.. ఈ రెండూ ఉంటేనే మనిషి ఎలా సుఖంగా ఉంటాడో, అలాగే వైరాగ్యంతో పాటు దైవనుగ్రహం కూడా ఉంటేనే జీవుడికి పరిపూర్ణమైన ఆనందం దొరుకుతుంది. అందుకే భగవంతుడు, చెట్టును నరకడం గురించి చెప్పిన వెంటనే ‘తతః పరిమార్గితవ్యమ్’ (ఆ తర్వాత ఆ పరమపదాన్ని గట్టిగా వెతకాలి) అని హెచ్చరించారు. నరకడం ఎంత ముఖ్యమో, వెతకడం కూడా అంతే ముఖ్యం.
ప్రపంచంలో మనకు ఎన్నో పదవులు (Positions/Ranks) కనిపిస్తాయి. అవి ఎంత పెద్దవైనా సరే, వాటన్నింటికంటే గొప్పది ‘పరమాత్మ పదవి’ (మోక్షం). అందుకే మనిషి మిగతా వాటి కోసం కాకుండా, ఈ అత్యున్నత స్థానం కోసమే ప్రయత్నించాలి అని ఇక్కడ చెబుతున్నారు.
ఎందుకంత గొప్పది? దీనికి ప్రధాన కారణం ఒక్కటే – ‘రిటర్న్ టికెట్’ లేకపోవడం.
- తిరిగి రావాల్సిన పనిలేదు: ఎవరైతే ఆ పరమాత్మ స్థానాన్ని చేరుకుంటారో, వాళ్లు మళ్ళీ ఈ కష్టాలతో నిండిన ప్రపంచంలోకి (సంసారంలోకి) తిరిగి రారు.
- మిగతా లోకాలు శాశ్వతం కాదు: మనం పుణ్యం చేసుకుని స్వర్గానికో, బ్రహ్మలోకానికో వెళ్లినా సరే, పుణ్యం అయిపోగానే మళ్ళీ కిందకు (భూమి మీదకు) రావాల్సిందే, మళ్ళీ పుట్టాల్సిందే.
- మోక్షం మాత్రమే శాశ్వతం: కేవలం భగవంతుడిని చేరుకున్నవాళ్లకు మాత్రమే మళ్ళీ జన్మ ఉండదు. అది శాశ్వతమైన స్థానం. అక్కడ దుఃఖం అనేదే ఉండదు. కేవలం ఆనందమే ఉంటుంది.
అందుకే తెలివైన వాళ్ళందరూ ఆ శాశ్వతమైన ఆనందం కోసమే ప్రయత్నిస్తారు.
ఆ పదవిని ఎలా పొందాలి? కేవలం వెతకడం వల్ల మాత్రమే అది దొరకదు. దానికి రెండు అర్హతలు కావాలి:
- శరణాగతి (భక్తి): “నేను ఆ పరమేశ్వరుడినే నమ్ముకున్నాను, ఆయనే నాకు దిక్కు” (తమేవ పురుషం ప్రపద్యే) అనే సంపూర్ణమైన శరణాగతి భావం ఉండాలి.
- నిరహంకారం: “నేను” అనే అహంకారం వదిలేయాలి.
మనసులో కల్మషం లేని స్వచ్ఛమైన భక్తి ఎవరికి ఉంటుందో, వారికి ఆత్మజ్ఞానం చాలా త్వరగా లభిస్తుంది. తద్వారా వాళ్ళు ఆ గొప్ప పదవిని సులభంగా చేరుకోగలరు.