అధశ్చోర్ధ్వం ప్రసృతాస్తస్య శాఖాః
గుణప్రవృద్ధా విషయప్రవాళాః ।
అధశ్చమూలాన్యనుసంతతాని
కర్మానుబంధీని మనుష్యలోకే ॥ 2
అధః, చ, ఊర్ధ్వమ్, ప్రసృతాః, తస్య, శాఖాః, గుణప్రవృద్ధాః, విషయప్రవాళాః,
అధః, చ, మూలాని, అనుసంతతాని, కర్మ అనుబంధీని, మనుష్యలోకే.
తస్య = ఈ సంసారవృక్షానికి; శాఖాః = శాఖాసమూహాలు (వారివారి భావనలకూ, కర్మలకూ ఫలితాలని అనదగిన జనులు); గుణప్రవృద్ధాః = గుణత్రయం వల్ల పరిపుష్టములవుతున్నాయి; విషయ ప్రవాళాః = విషయాలే వీటి చివుళ్లు; అధః = క్రిందకూ, ఊర్ధ్వం చ = మీదకూ (ఇవి); ప్రసృతాః =వ్యాపించి ఉన్నాయి; మనుష్యలోకే = మనుష్యలోకంలో; కర్మ అనుబంధీని = ధర్మాధర్మ జనకాలైన; మూలాని = మూలాలు; అధః చ = క్రిందుగా; అనుసంతతాని = పాదుకొని ఉన్నాయి.
తా ॥ ఈ సంసార – వృక్షం యొక్క శాఖాసమూహాలు (జీవులు) గుణత్రయం వల్ల (జలసేచనం చేసిన వాటివలే) పరిపుష్టి పొందుతూ, (శాఖాగ్ర స్థానీయాలైన ఇంద్రియ వృత్తులతో సంయుక్తాలైన) రూపరసాది విషయ పల్లవాలతో కూడి, ఊర్ధ్వ అధో దేశాలలో వ్యాపించి ఉన్నాయి. కాని, మనుష్య లోకంలోనే ధర్మ-అధర్మ జనకాలైన దీని మూలసమూహాలు, క్రిందుగా పాదుకొని ఉన్నాయి.
వ్యాఖ్య:-
ఈ సంసార వృక్షం చిన్నది కాదు; చాలా విశాలమైనది. అనాదికాలం నుంచి, అనేక కోట్ల జన్మల ద్వారా ఇది బలంగా వేర్లు పాతుకుని, అనేక శాఖలు–ఉపశాఖలుగా విస్తరించింది. ఈ వృక్షానికి మూలం, ప్రాణం కర్మ వాసనలే (పాప–పుణ్య సంస్కారాలు). సత్త్వ, రజస్, తమస్ అనే మూడు గుణాల వల్ల దీని శాఖలు మరింత బలపడుతుంటాయి. శబ్దం, రూపం, రసం, గంధం వంటి విషయ సుఖాలను ఆస్వాదించడం వల్ల దీని కొత్త చిగుళ్లు (కొత్త కోరికలు, కొత్త బంధాలు) ఎప్పటికప్పుడు పెరుగుతుంటాయి.
ఈ ఉపమానం ద్వారా కొన్ని స్పష్టమైన సూత్రాలు తెలుస్తాయి:
- త్రిగుణ రాహిత్యం కలిగితే – ఈ వృక్షపు శాఖలు క్రమంగా బలహీనపడి పోతాయి.
- విషయాలపై విరక్తి (వైరాగ్యం) కలిగితే – కొత్త చిగుళ్లు (విషయాసక్తులు) ఆగిపోతాయి.
- వాసన రాహిత్యం (కర్మ వాసనల నాశనం) వస్తే – ఈ వృక్షపు వేర్లు నశించి పూర్తిగా మూలం నుంచే చెట్టు పడిపోతుంది.
చెట్టుకు ప్రధాన ఆధారం వేర్లు కదా; అలాగే ఈ సంసార వృక్షానికి అసలు ఆధారం కర్మ వాసనలే.
జ్ఞానవంతుడైన సాధకుడు వైరాగ్యం, విచారణ (వైరాగ్య–విచార) ద్వారా, జాగరూకమైన ప్రయత్నంతో, మనస్సులో దాగి ఉన్న ఆ కర్మ వాసనలను మెల్లగా తొలగించుకోవాలి. అప్పుడు మాత్రమే సంసార బంధానికి మూలమైన వేర్లు నశించి, నిజమైన విముక్తి లభిస్తుంది. ఇలా కాకుండా, రాగ–ద్వేషాల వలన (ఇష్ట–అనిష్టాల వలన) ఆ వాసనలను ఇంకా బలపర్చుకుంటూ పోతే, ఈ సంసార వృక్షం మరింత బలంగా పెరుగుతుంది; సంసార దుఃఖం ఎప్పటికీ మనను వదలదు.