శ్రీ భగవానువాచ :
ఊర్ధ్వమూలమధఃశాఖం అశ్వత్థం ప్రాహురవ్యయమ్ ।
ఛందాంసి యస్య పర్ణాని యస్తం వేద స వేదవిత్ ॥ 1
ఊర్ధ్వమూలమ్, అధః శాఖమ్, అశ్వత్థమ్, ప్రాహుః, అవ్యయమ్,
ఛందాంసి, యస్య, పర్ణాని, యః, తమ్, వేద, సః, వేదవిత్.
(వేదపురాణాది శాస్త్రాలు) ఊర్ధ్వమూలమ్ = వేళ్ళు పైనగలది (అవ్యక్తమైన మాయా శక్తితో కూడిన బ్రహ్మమే మూలంగా గలదీ); అధః శాఖమ్ = క్రింద కొమ్మలు గలది (మహదహంకార తన్మాత్రాదులు అనే శాఖలు క్రిందుగా గలదీ అయిన, ఆ); అవ్యయమ్ = అనాది; అశ్వత్థమ్ = క్షణికమైన సంసారాన్ని (మాయా వృక్షమని); ప్రాహుః = చెబుతున్నాయి; ఛందాంసి = కర్మకాండ రూపమైన వేదసమూహాలు; యస్య = దేనికి; పర్ణాని = పత్రాలో; తమ్ = దానిని (సమూలమైన సంసార వృక్షాన్ని); యః = ఎవడు; వేద = తెలుసుకుంటాడో; సః = అతడు; వేదవిత్ = వేదజ్ఞుడు.
తా ॥ [పూర్వాధ్యాయాంతంలో ‘ఎవడు ఐకాంతిక భక్తితో నన్ను సేవిస్తాడో’ (14-27) ఇత్యాది, పరమేశ్వరుని ఏకాంత భక్తితో ఉపాసించే వారికి, తత్ప్రసాదలబ్ధ జ్ఞానంతో బ్రహ్మభావం కలుగుతుంది అని చెప్పబడింది – ఈ భక్తి గాని జ్ఞానం గాని అవిరక్తునికి కలుగవు; కనుక, వైరాగ్యపూర్వమైన జ్ఞానాన్ని ఉపదేశింపదలచి, సంసారరూపమైన వృక్షాన్ని రూపకాలంకారంలో వర్ణిస్తూ-] శ్రీభగవానుడు పలికెను: ఈ సంసార వృక్షానికి, మూలం (కారణం)* ఊర్ధ్వంలో ఉంది; దీని శాఖలు (హిరణ్యగర్భుడు మొదలైన వారు)* క్రిందుగా ఉన్నాయి. కర్మకాండ రూపమైన వేదాలు దీని పత్రాలు.* అనాదియూ,* క్షణికమూ అయిన ఈ సంసారం వేదశాస్త్ర పురాణాలలో మాయామయ వృక్షం అని చెప్పబడి ఉంది.* ఇట్టి సంసారవృక్షాన్ని తెలుసుకున్నవాడే వేదజ్ఞుడు.
వ్యాఖ్య:-
సంసారం – తలకిందులైన చెట్టు
మన పురాణాల్లో ఈ సంసారాన్ని (ప్రపంచాన్ని) ఒక చెట్టుతో పోల్చారు. కానీ ఇది మనం రోజు చూసే మామూలు చెట్ల లాంటిది కాదు. మామూలు చెట్లకు వేళ్లు కింద, కొమ్మలు పైన ఉంటాయి. కానీ ఈ సంసార వృక్షానికి మాత్రం వేళ్లు పైన, కొమ్మలు కింద ఉంటాయి. ఇది వినడానికి వింతగా ఉన్నా, దీనికి మూడు ప్రధాన కారణాలు ఉన్నాయి:
1. మూలం (దేవుడు) పైన ఉంటాడు: చెట్టుకు వేళ్లే ఆధారం. అలాగే ఈ ప్రపంచం, మన అహంకారం అన్నీ ఆ పరమాత్మ నుంచే పుట్టాయి. అందరికంటే పైన, అత్యున్నత స్థానంలో ఉండే దేవుడే ఈ ప్రపంచానికి మూలకారణం. అందుకే ‘మూలం’ (వేళ్లు) పైన ఉన్నట్లు, దాని నుంచి వచ్చిన ప్రపంచం (కొమ్మలు) కింద విస్తరించినట్లుగా ఈ చెట్టును వర్ణించారు.
2. మాయ – నీటిలో ప్రతిబింబం: మాయ అనేది అంతా తలకిందులుగా చూపిస్తుంది. మంచిని చెడుగా, చెడును మంచిగా, లేనిది ఉన్నట్లు, ఉన్నది లేనట్లు భ్రమింపజేస్తుంది. ఒక చెట్టు నీటి ఒడ్డున ఉన్నప్పుడు, నీటిలో దాని ప్రతిబింబం మనకు తలకిందులుగా కనిపిస్తుంది కదా? అలాగే ఈ మాయా ప్రపంచం కూడా తలకిందులుగా (విపరీతంగా) కనిపిస్తుంది అని చెప్పడానికి ఇలా పోల్చారు.
3. దారికి అడ్డంగా ఉండే చెట్టు: ఒక చెట్టు రోడ్డు పక్కన నిల్చొని ఉంటే ప్రయాణికులకు ఏ ఇబ్బంది ఉండదు. కానీ గాలివాానకు ఆ చెట్టు విరిగి రోడ్డు మీద అడ్డంగా పడిపోతే? అప్పుడు దాని వేళ్లు పైకి లేచి, కొమ్మలు కిందకు వచ్చి దారిని మూసివేస్తాయి. అలాగే, దేవుడిని చేరుకునే ‘బ్రహ్మ మార్గం’లో వెళ్ళే వారికి ఈ సంసారం (ప్రపంచ వ్యామోహం) ఒక విరిగి పడిన చెట్టులాగా అడ్డంకిగా మారుతుంది. అందుకే దీన్ని తలకిందులుగా పడి ఉన్న చెట్టుతో పోల్చారు.
అశ్వత్థం’ అంటే ఏమిటి? (What is Ashvattham?)
రేపటి వరకు నమ్మకం లేదు: ‘అశ్వత్థం’ అనే పదానికి అర్థం చాలా లోతైనది.
- అ (A) = కాదు (Not)
- శ్వః (Shvah) = రేపు (Tomorrow)
- స్థ (Stha) = ఉండేది (Staying)
అంటే, “రేపటి వరకు ఉంటుందో లేదో తెలియనిది” అని అర్థం. ఈ సంసారం (ప్రపంచం) కూడా అంతే. మన శరీరాలు, మనం వాడుకునే వస్తువులు అన్నీ క్షణికమైనవే. అవి ఎప్పుడు నాశనమవుతాయో, ఎప్పుడు మారిపోతాయో ఎవరికీ తెలియదు. అందుకే ఈ సంసార వృక్షానికి ‘అశ్వత్థం’ అనే పేరు సరిగ్గా సరిపోయింది.
మరి ‘అవ్యయం’ (శాశ్వతం) అని ఎందుకు అన్నారు?
ఇక్కడ ఒక సందేహం వస్తుంది. ఒకపక్క రేపటి వరకు ఉండదు (అశ్వత్థం) అంటూనే, మరోపక్క ఇది నాశనం లేనిది (అవ్యయం) అని ఎందుకు చెప్పారు?
దీనికి రెండు కారణాలు ఉన్నాయి:
- ప్రవాహం లాంటిది: ఇది నది ప్రవాహం లాంటిది. నీరు ఎప్పుడూ మారుతూనే ఉంటుంది, కానీ నది మాత్రం ఎప్పుడూ ఉన్నట్టే కనిపిస్తుంది. అలాగే సంసారం కూడా మారుతూనే ఉన్నా, పైకి మాత్రం శాశ్వతంగా ఉన్నట్లు భ్రమింపజేస్తుంది (Pravaha Nityam).
- జ్ఞానం వచ్చేదాకా ఉంటుంది: ఆత్మజ్ఞానం కలిగే వరకు ఈ జనన మరణాల చక్రం తిరుగుతూనే ఉంటుంది. అజ్ఞానుల దృష్టిలో ఇది ఎప్పటికీ అంతం కానిదిగానే కనిపిస్తుంది కాబట్టి, వారి ఉద్దేశంతో దీన్ని ‘అవ్యయం’ అన్నారు.
కానీ దీనికి నిజమైన శాశ్వతత్వం లేదు. ఒకవేళ ఈ సంసార వృక్షమే నిజంగా శాశ్వతమైనది అయితే… భగవంతుడు తర్వాత శ్లోకంలో “దీనిని ‘అసంగం’ (వైరాగ్యం) అనే గొడ్డలితో నరికేయండి” అని ఎందుకు చెబుతారు? నరికేయమన్నారు అంటేనే అర్థం… ఇది ఎప్పటికైనా పోయేదే అని!
‘యస్తం వేద స వేదవిత్’: ఎవరైతే ఈ సంసార వృక్షం యొక్క రహస్యాన్ని తెలుసుకుంటారో, వారికి వేదాల సారం మొత్తం తెలిసినట్లే అని భగవంతుడు చెబుతున్నారు. ఈ విషయాన్ని—అంటే ఈ ప్రపంచం ఆ దేవుడి నుండే వచ్చిందని, దానికి ఆధారం ఆయనేనని—ఎవరైతే స్పష్టంగా తెలుసుకుంటారో, వారే నిజమైన ‘వేదవిదులు’ (వేదాల అర్థం తెలిసినవారు). వేదాలు ఏం చెబుతున్నాయి? “ఈ కనిపించే జగత్తు అంతా కేవలం ఒక ప్రతిబింబం (Reflection) మాత్రమే. దీనికి అసలైన ఆధారం (బింబం) ఆ పరమాత్మయే” అని ఘోషిస్తున్నాయి. ఎలాగైతే ఒక చిన్న విత్తనం నుండి పెద్ద చెట్టు వస్తుందో, అలాగే ఆ ‘బ్రహ్మము’ అనే విత్తనం నుండే ఈ విశాలమైన ‘జగత్తు’ అనే చెట్టు పుట్టింది.