ద్వావిమౌ పురుషౌ లోకే క్షరశ్చాక్షర ఏవ చ ।
క్షరస్సర్వాణి భూతాని కూటస్థోఽక్షర ఉచ్యతే ॥ 16
ద్వౌ, ఇమౌ, పురుషౌ, లోకే, క్షరః, చ, అక్షరః, ఏవ, చ,
క్షరః, సర్వాణి, భూతాని, కూటస్థః, అక్షరః, ఉచ్యతే.
క్షరః = క్షరుడు; అక్షరః చ = అక్షరుడు; ఇమౌ = అనే ఈ; ద్వౌ = ఇరువురు; పురుషౌ ఏవ చ = పురుషులే; లోకే = జగత్తున (ప్రసిద్ధులు); సర్వాణి భూతాని = సమస్తభూతాలనీ; అక్షరః = అవినాశియైన పురుషుడు; కూటస్థః = కూటరూపంలో, (మాయారూపంలో) స్థితుడు అని; ఉచ్యతే = చెప్పబడుతోంది.
తా ॥ (శ్లోక చతుష్టయంలో విశిష్టోపాధికృతమైన భగవద్విభూతి సంక్షేపంగా వర్ణించబడింది. ఇక, క్షర-అక్షరోపాధి విభాగమొనర్చి, తదతీతమైన నిరుపాధి స్వరూపం వ్యాఖ్యాతమవుతోంది:) ఈ జగత్తులో క్షర-అక్షరులనే పురుషులు ఇరువురు* ప్రసిద్ధులై ఉన్నారు. (బ్రహ్మాది స్థావరాంతములైన జడ శరీరాలు) వినాశశీలమైన రూపజాతమంతా కూడా క్షర-పురుషుడు. (నిర్వికారుడైన చేతన భోక్త) మాయా శక్తియే కూటస్థుడైన అక్షర-పురుషుడు.
వ్యాఖ్య: –
శ్రీకృష్ణుడు ఇక్కడ మూడు రకాల తత్వాల (పురుషుల) గురించి చెప్పబోతున్నారు. వారు:
- క్షర పురుషుడు
- అక్షర పురుషుడు
- పురుషోత్తముడు
ఈ శ్లోకంలో ముందుగా మొదటి ఇద్దరి (క్షర, అక్షర) గురించి వివరించారు.
1. క్షర పురుషుడు (నాశనమయ్యేవాడు): ‘క్షర’ అంటే నాశనం అయ్యేది అని అర్థం. ఈ సృష్టిలో కనిపించే చెట్లు, పుట్టలు, మన శరీరం అన్నీ ఎప్పటికైనా నశించిపోయేవే.
- ఎవరైతే ఈ నాశనమయ్యే శరీరాన్ని చూసి “ఇదే నేను” అని భ్రమపడతారో, వాళ్ళను ‘క్షర పురుషులు’ అంటారు.
2. అక్షర పురుషుడు (నాశనం లేనివాడు/జీవుడు): ‘అక్షర’ అంటే నాశనం లేనిది. ఇక్కడ ‘జీవుడిని’ (Jiva) అక్షర పురుషుడు అన్నారు.
- శరీరం చనిపోయిన వెంటనే జీవుడు చనిపోడు. మోక్షం వచ్చేవరకు ఎన్నో జన్మలు ఎత్తుతూ, ప్రయాణం చేస్తూనే ఉంటాడు.
- శరీరంతో పోల్చితే జీవుడు ఎక్కువ కాలం ఉంటాడు కాబట్టి, ఇక్కడ జీవుడిని ‘అక్షరుడు’ లేదా ‘కూటస్థుడు’ (మార్పులేనివాడు) అని పిలిచారు.
ముఖ్య గమనిక (కన్ఫ్యూజ్ అవ్వకండి): ఇక్కడ ఒక విషయం బాగా గుర్తుంచుకోవాలి. భగవద్గీత 8వ అధ్యాయంలో కూడా ‘అక్షర’ అనే పదం వచ్చింది. అక్కడ అది దేవుడిని (పరబ్రహ్మాన్ని) ఉద్దేశించి చెప్పారు.
- కానీ ఈ అధ్యాయంలో (15వ) చెప్పిన ‘అక్షరుడు’ దేవుడు కాదు, కేవలం జీవుడు మాత్రమే.
- దేవుడు ‘బింబం’ (Original) అయితే, జీవుడు ‘ప్రతిబింబం’ (Reflection/Copy) లాంటి వాడు.
- కాబట్టి ఆ దేవుడికి, ఈ జీవుడికి ఆకాశానికి-పాతాళానికి ఉన్నంత తేడా ఉంది.
3. మూడవవాడు (పురుషోత్తముడు): ఈ ఇద్దరి కంటే (క్షరుడైన శరీరం కంటే, అక్షరుడైన జీవుడి కంటే) పూర్తిగా వేరైనవాడు, అందరికంటే గొప్పవాడు మరొకరున్నారు. ఆయనే ‘ఉత్తమ పురుషుడు’ లేదా ‘పరమాత్మ’. ఆయన గురించి వచ్చే శ్లోకంలో వివరిస్తారు.