తత్ర సత్త్వం నిర్మలత్వాత్ ప్రకాశకమనామయమ్ ।
సుఖసంగేన బధ్నాతి జ్ఞానసంగేన చానఘ ॥ 6
తత్ర, సత్త్వమ్, నిర్మలత్వాత్, ప్రకాశకమ్, అనామయమ్,
సుఖసంగేన, బధ్నాతి, జ్ఞానసంగేన, చ, అనఘ.
అనఘ = పాపరహితుడా; తత్ర = ఈ మూడింటిలో; నిర్మలత్వాత్ = స్వచ్ఛత వల్ల; సత్త్వమ్ = సత్త్వగుణం; అనామయమ్ = ఉపద్రవరహిత సుఖాన్ని అభివ్యక్తీకరిస్తోంది; ప్రకాశకమ్ = చైతన్యాన్ని కూడా అభివ్యక్తం చేస్తోంది; సుఖ సంగేన = సుఖాసక్తి చేతా; జ్ఞాన సంగేన చ = జ్ఞానాసక్తిచేతా; (ఆత్మను) బధ్నాతి = బంధిస్తోంది.
తా ॥ (సత్త్వగుణ లక్షణం, అది బంధించే రీతి -తెలుపబడుతున్నాయి) అనఘా! వీటిలో సత్త్వగుణం (స్ఫటికమణి వలె) నిర్మలమూ, శాంతమూ, ప్రకాశ స్వభావమూ అయి ఉంది; ఇది జ్ఞానాసక్తిని, సుఖాసక్తిని కలిగించి ఆత్మను బంధిస్తోంది.
వ్యాఖ్య:–
సత్త్వగుణం కూడా ఒక బంగారు సంకెలే:
సత్త్వ, రజ, తమో గుణాలు మూడూ ప్రకృతి (మాయ) నుంచే పుట్టాయి. కాబట్టి, సత్త్వగుణం ఎంత మంచిదైనా అది కూడా మాయలో ఒక భాగమే. అయితే ఇది చాలా స్వచ్ఛమైన భాగం. మిగతా రెండు గుణాలకంటే (రజో, తమో గుణాలకంటే) ఇది శ్రేష్టమైనదే, కోరుకోదగినదే. కానీ, ఆత్మను పరిపూర్ణంగా తెలుసుకునే స్థితిలో ఇది కూడా ఒక అడ్డంకిగానే మారుతుంది.
దీపం ఉదాహరణ:
దీనికి ఒక ఉదాహరణ చెప్పుకుందాం. ఒక దీపం ఉంది అనుకోండి.
- దానికి నల్లటి గాజు చిమ్నీ తొడిగితే వెలుతురు ఎలా మసకబారుతుందో (తమోగుణం),
- ఎర్రటి చిమ్నీ తొడిగితే వెలుతురు రంగు మారుతుందో (రజోగుణం),
- తెల్లటి స్వచ్ఛమైన గాజు చిమ్నీ తొడిగితే వెలుతురు బాగానే వస్తుంది, కానీ ఆ గాజు చిమ్నీ కూడా దీపానికి ఒక అడ్డుగోడే కదా! (సత్త్వగుణం).
అలాగే, తెల్లటి చిమ్నీ ఎంత నిర్మలంగా ఉన్నా అది కూడా ఒక ఆవరణమే (covering). అదే విధంగా సత్త్వగుణం కూడా మనిషిని “సుఖాసక్తి” (సుఖంపై కోరిక) మరియు “జ్ఞానాసక్తి” (జ్ఞానంపై కోరిక) అనే వాటితో బంధిస్తుంది.
సత్త్వగుణం ఎలా బంధిస్తుంది?
“నేను చాలా సుఖంగా ఉన్నాను” అని శరీరం, ఇంద్రియాలకు సంబంధించిన సుఖాన్ని ఆత్మకు ఆపాదించుకోవడం, లేదా ప్రపంచ విషయాలకు సంబంధించిన పాండిత్యాన్ని చూసి “నేను జ్ఞానిని” అని అనుకోవడం – ఇవన్నీ సత్త్వగుణం ఆత్మకు వేసే సంకెళ్లు. కాబట్టి, ఈ సత్త్వగుణాన్ని కూడా దాటి, ఆ బంధాన్ని కూడా వదిలించుకుని, కేవలం ఆత్మ స్థితిలో నిలవమని కృష్ణుడు అర్జునుడికి బోధిస్తున్నాడు.
‘అనఘ’ (పాపరహితుడా):
‘అఘము’ అంటే పాపం. ‘అనఘ’ అంటే పాపం లేనివాడు అని అర్థం. బ్రహ్మవిద్యను (ఆత్మజ్ఞానాన్ని) ఉపదేశించడానికి పాపాలు లేని స్వచ్ఛమైన మనస్సు అవసరం. అర్జునుడికి ఆ అర్హత ఉందని కృష్ణుడు “అనఘ” అని పిలవడం ద్వారా తెలియజేస్తున్నారు.