సత్త్వం రజస్తమ ఇతి గుణాః ప్రకృతిసంభవాః ।
నిబధ్నంతి మహాబాహో దేహే దేహినమవ్యయమ్ ॥ 5
సత్త్వమ్, రజః, తమః, ఇతి, గుణాః, ప్రకృతి సంభవాః,
నిబధ్నంతి, మహాబాహో, దేహే, దేహినమ్, అవ్యయమ్.
మహాబాహో = అర్జునా; సత్త్వమ్ = సత్త్వం; రజః = రజస్సు; తమః = తమస్సు; ఇతి = అని; ప్రకృతి సంభవాః = మాయాజాతాలైన; గుణాః = త్రిగుణాలు; అవ్యయమ్ = నాశరహితమైన; దేహినమ్ = ఆత్మను; దేహే = శరీరంలో; నిబధ్నంతి = బంధిస్తున్నాయి.
తా ॥ (పరమేశ్వరాధీనమైన ప్రకృతి పురుషుల నుండి సర్వభూతోత్పత్తి – అని నిరూపించబడింది; ఇక ప్రకృతి సంగం వల్ల పురుషునికి కలిగే సంసారం వచింపబడుతోంది) అర్జునా! ప్రకృతి నుండి సత్త్వం, రజస్సు, తమస్సు అనే మూడు గుణాలు సంభవించాయి;* ఇవియే నిర్వికారమైన ఆత్మను శరీరంలో బంధిస్తున్నాయి.
వ్యాఖ్య:–
గుణాలన్నీ ప్రకృతివే:
సత్త్వ, రజో, తమో గుణాలనే ఈ మూడు గుణాలు ప్రకృతి వల్లే పుట్టాయి. ఇవి ఆత్మకు ఉండవు. ఎందుకంటే ఆత్మ నిర్గుణమైనది (గుణాలకు అతీతమైనది). కానీ, జీవుడు తన నిజమైన రూపం (ఆత్మ) ఇదేనని మర్చిపోయి, తాను ఈ గుణాలతో కూడి ఉన్నానని భ్రమపడతాడు. ఆ గుణాలతో మమేకమైపోయి, ఈ శరీరానికి, సంసారానికి కట్టుబడిపోతున్నాడు (బంధింపబడుతున్నాడు).
మూడు గుణాలూ బంధాలే:
ఈ మూడు గుణాలలో ఏ ఒక్కటి ఉన్నా, ఆ జీవుడు ఇంకా ప్రకృతి (మాయ) లోనే ఉన్నాడని, మాయకు అతీతమైన ఆత్మను ఇంకా చేరుకోలేదని అర్థం చేసుకోవాలి. జీవుడిని బంధించేది ఈ మూడు గుణాలే అని ఇక్కడ స్పష్టంగా చెప్పారు. కాబట్టి వీటి నుంచి త్వరగా బయటపడటానికి రాత్రింబవళ్లు ప్రయత్నం చేయాలి.
సత్త్వగుణం కూడా బంధమేనా?
ఇక్కడ రజోగుణం, తమోగుణంతో పాటు సత్త్వగుణం కూడా జీవుడిని బంధిస్తుందని ఎందుకు చెప్పారు? ఎందుకంటే, పరిపూర్ణమైన స్థితిలో (నిర్వికల్ప సమాధి స్థితిలో) ఏ గుణమూ ఉండదు. అది సత్త్వగుణాన్ని కూడా దాటిన మార్పులేని స్థితి. ఆ స్థితిలో పోల్చుకుంటే సత్త్వగుణం కూడా ఒక బంధమే.
అయితే, సాధనలో ముందు రజోగుణాన్ని, తమోగుణాన్ని జయించి సత్త్వగుణ స్థితికి చేరుకోవాలి. ఆ తర్వాత ఆ సత్త్వగుణాన్ని కూడా దాటి పరిపూర్ణ స్థితిని (నిర్గుణ స్థితిని) చేరుకోవాలి. అదే నిజమైన మోక్షం.
‘మహాబాహో’ (ఓ గొప్ప చేతులు గలవాడా!):
కృష్ణుడు అర్జునుడిని “మహాబాహో” అని పిలవడంలో ఒక ఉద్దేశం ఉంది. “ఓ అర్జునా! నీ చేతుల బలంతో బయట ఉన్న శత్రువులను ఎలాగైతే ఓడిస్తున్నావో, అలాగే నిన్ను బంధించి ఉంచిన నీ లోపలి శత్రువులైన ఈ మూడు గుణాలను కూడా జయించు. బంధాల నుండి విముక్తి పొంది ఆత్మ సామ్రాజ్యానికి రాజువి అవ్వు” అని ఈ పిలుపు ద్వారా సూచించినట్లయింది.
‘దేహే దేహిన మవ్యయమ్’ (శరీరంలో ఉన్న నాశనం లేని ఆత్మ):
‘దేహే’ (శరీరంలో) అని చెప్పడం ద్వారా ఒక ముఖ్యమైన విషయం తెలుస్తోంది. భగవంతుడైన ఆత్మ, ఆ నాశనం లేని గొప్ప వెలుగు, ఎక్కడో దూరంగా లేడు; మనకు అత్యంత దగ్గరగా మన శరీరంలోనే నివసిస్తున్నాడు. కాబట్టి, మనం గట్టిగా ప్రయత్నించి (తీవ్ర పరిశోధన), సరైన విచారణ చేస్తే, ఆ భగవంతుడిని ఈ శరీరంలోనే కనుగొని తరించవచ్చు. ‘అవ్యయమ్’ (నాశనం లేనిది) అనడం ద్వారా, శరీరం నశించిపోయినా ఆత్మ మాత్రం నశించదని స్పష్టమవుతోంది. ఈ ప్రపంచంలో మన కళ్ళకు కనిపించే వస్తువులన్నీ ‘వ్యయములు’—అంటే ఎప్పటికైనా నశించేవే. ఒక్క ఆత్మ మాత్రమే ‘అవ్యయుడు’—అంటే శాశ్వతమైనది.
కాబట్టి ప్రతి ఒక్కరూ కాసేపు ఆలోచించుకోవాలి: “నేను ఈ నశించిపోయే శరీరంలో చిక్కుకుని ఉన్నానా? లేక శాశ్వతమైన ఆత్మ స్థితిలో ఉన్నానా?” అని. ఒకవేళ ఇంకా శరీర భావనలోనే (దేహభ్రాంతిలో) ఉంటే, ఆ మూడు గుణాలను (సత్త్వ, రజ, తమో గుణాలను) మెల్లమెల్లగా వదిలించుకోవాలి. చివరికి ఆ పరమాత్మలో ఐక్యం కావాలి. అప్పుడే మన జన్మకు ఒక అర్థం (సార్థకత) ఉంటుంది.