గుణానేతానతీత్య త్రీన్ దేహీ దేహసముద్భవాన్ ।
జన్మమృత్యుజరాదుఃఖైః విముక్తోఽమృతమశ్నుతే ॥ 20
గుణాన్, ఏతాన్, అతీత్య, త్రీన్, దేహీ, దేహసముద్భవాన్,
జన్మ మృత్యు జరా దుఃఖైః, విముక్తః, అమృతమ్, అశ్నుతే.
దేహసముద్భవాన్ = దేహోత్పత్తికి కారణమైన; ఏతాన్ = ఈ; త్రీన్ = మూడు; గుణాన్ = గుణాలను; అతీత్య = దాటి; జన్మ మృత్యు జరా దుఃఖైః = పుట్టుక, చావు, ముదిమి, అను దుఃఖాల చేత; విముక్తః = విడివడిన; దేహీ = జీవుడు; అమృతమ్ = అమృతత్వాన్ని; అశ్నుతే = పొందుతాడు.
తా ॥ (ఇటువంటి జ్ఞానం ప్రసాదించే సర్వానర్థ నివృత్తిని, కృతకృత్యతను తెలుపుతున్నాడు-) దేహోత్పత్తికి కారణమైన (దేహాది ఆకారంగా పరిణమించిన) ఈ గుణత్రయాన్ని అతిక్రమించిన జీవుడు, జనన మరణ జరా దుఃఖాల నుండి విడివడి, అమృతత్వాన్ని పొందుతున్నాడు.
వ్యాఖ్య:-
‘గుణాన్’ (గుణాలను) అని చెప్పడం ద్వారా, రజోగుణ తమోగుణాలతో పాటు సత్వగుణాన్ని కూడా దాటి, నిర్గుణుడైన పరమాత్మను చేరాలని అర్థం. అయితే, ముందుగా తమోగుణాన్ని తరిమికొట్టి, సత్వగుణాన్ని బాగా అలవర్చుకోవాలి. ఆ తర్వాత, సంకల్పాలు లేని ఆత్మస్థితిలో ఉన్నప్పుడు, ఆ సత్వగుణం దానంతట అదే దాటబడుతుంది (దానంతట అదే తొలగిపోతుంది).
ఈ గుణాల వల్ల జరిగే పెద్ద నష్టం ఏమిటి? అవి తొలగిపోతే కలిగే గొప్ప లాభం ఏమిటి? అనే విషయాలు ఈ శ్లోకంలో చెప్పబడ్డాయి. ‘దేహసముద్భవాన్’ అంటే దేహాలను (శరీరాలను) పుట్టించడమే ఈ గుణాల వల్ల జరిగే భయంకరమైన నష్టం. వీటి కారణంగానే జీవుడు జనన మరణాలనే సంసార చక్రం నుండి తప్పించుకోలేకపోతున్నాడు. ఒక శరీరం పోతే మరొక శరీరం వస్తూనే ఉంటుంది. ఇప్పటికి ఎన్నో కోట్ల జన్మలు, శరీరాలు ఆ మూడు గుణాలనే విత్తనం నుండే, ఆ మూలం నుండే పుట్టాయి. ఆ మూలాన్ని గనుక నాశనం చేయకపోతే, ఇంకా లెక్కలేనన్ని జన్మలు రాక తప్పదు.
‘అసలు జన్మ వస్తే నష్టం ఏమిటి?’ అని ఎవరైనా ప్రశ్నించవచ్చు. ఆ నష్టం ఏమిటో భగవంతుడే ఈ శ్లోకంలో తెలియజేశారు. ముసలితనం, రోగాలు, చావు, దుఃఖం మొదలైన కష్టాలన్నీ శరీరం పుట్టడం వల్లనే జీవుడికి కలుగుతున్నాయి. కాబట్టి అసలు శరీరమే రాకుండా చూసుకోవడం, అంటే జన్మ లేకుండా చేసుకోవడమే ఉత్తమమైన మార్గం.
అలాంటి జన్మరాహిత్యం (మళ్ళీ జన్మ లేని స్థితి) కేవలం గుణాలను దాటినప్పుడే సాధ్యమవుతుందని ఇక్కడ స్పష్టంగా చెప్పబడింది. కాబట్టి మోక్షం కోరుకునేవాడు (ముముక్షువు) తన మంచి ప్రయత్నాల ద్వారా తమోగుణాన్ని, రజోగుణాన్ని పూర్తిగా నాశనం చేసి, సత్వగుణాన్ని కూడా దాటి శాశ్వతమైన మోక్ష పదవిని పొందాలి. అదే మరణం లేని స్థితి. అందుకే భగవంతుడు దానిని ఇక్కడ ‘అమృతం’ అని పిలిచారు.
ఇక్కడ కేవలం ‘ముక్తః’ (విడుదల పొందినవాడు) అని అనకుండా, ‘విముక్తః’ అని అనడం ద్వారా, మూడు గుణాలను దాటినవాడు జనన మరణాల బంధం నుండి ‘పూర్తిగా’ లేదా ‘విశేషంగా’ విముక్తుడవుతాడని అర్థం.