నాన్యం గుణేభ్యః కర్తారం యదా ద్రష్టానుపశ్యతి ।
గుణేభ్యశ్చ పరం వేత్తి మద్భావం సోఽధిగచ్ఛతి ॥ 19
న, అన్యమ్, గుణేభ్యః, కర్తారమ్, యదా, ద్రష్టా, అనుపశ్యతి,
గుణేభ్యః, చ, పరమ్, వేత్తి, మద్భావమ్, సః, అధిగచ్ఛతి.
యదా = ఎప్పుడైతే; ద్రష్టా = దర్శకుడు (వివేకియైనజీవుడు); గుణేభ్యః = గుణాల నుండి; అన్యమ్ = వేరైన; కర్తారమ్ = కర్తను; న అనుపశ్యతి = చూడటం లేదో; (చూడడో) గుణేభ్యః చ = త్రిగుణాలకు; పరమ్ = అతీతుడైన సాక్షిని; వేత్తి = తెలుసుకుంటాడో; (తదా = అప్పుడు;) సః = అతడు; మద్భావమ్ = నా స్వరూపాన్ని; అధిగచ్ఛతి = పొందుతాడు.
తా ॥ (ఇంతవరకూ గుణ సంగ–కృతమైన సంసారం వర్ణింపబడింది; ఇక తద్వ్యతిరిక్తమైన మోక్షాన్ని ప్రదర్శిస్తున్నాడు -) ద్రష్టయైన జీవుడెప్పుడు వివేకాన్ని గణించి, (బుద్ధ్యాద్య ఆకారంగా పరిణమించిన) గుణాల కంటే వేరైన కర్తను చూడడో (గుణాలే కర్మలను ఒనర్చుతున్నాయని చూస్తాడో) మరియు; ఈ గుణ వ్యాపారాలకు అతీతుడై సాక్షిగా ఉన్న ఆత్మను దర్శిస్తాడో, అప్పుడతడు నా భావాన్ని (అంటే బ్రహ్మ స్వరూపాన్ని) పొందుతాడు.
వ్యాఖ్య:-
ఈ శ్లోకం, రాబోయే శ్లోకం చాలా ముఖ్యమైనవి. సాధకులు ఈ విషయాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ గుర్తుతెచ్చుకోవాలి. ఎందుకంటే సంసార బంధాల నుండి విముక్తి పొందడానికి, మోక్షానికి ఇదే అసలైన మార్గం.
కర్త ఎవరు? సాక్షి ఎవరు?
మనం చేసే అన్ని పనులకు కర్త ఆ మూడు గుణాలే (సత్త్వ, రజ, తమ). అంటే ఆ మూడు గుణాలతో కూడిన మనస్సే పనులన్నీ చేస్తోంది. ఆ మనస్సే శరీరాన్ని, ఇంద్రియాలను ఆడించి పనులు చేయిస్తోంది. బంధంలో చిక్కుకునేది మనస్సే, మోక్షం పొందేది కూడా మనస్సే.
కానీ ఆత్మ మాత్రం కేవలం సాక్షిగా (Witness) మాత్రమే ఉంటుంది.
సినిమా తెర ఉదాహరణ:
- ఒక సినిమా హాల్లో తెర (Screen) ఉంటుంది. దాని మీద రకరకాల బొమ్మలు కదులుతుంటాయి (గుణాలు, పనులు).
- ఆ బొమ్మల్లో మంటలు వచ్చినా తెర కాలదు, వర్షం వచ్చినా తెర తడవదు.
- అలాగే, ఈ ప్రపంచ నాటకంలో మనస్సే (గుణాలే) నటిస్తోంది. ఆత్మ మాత్రం సినిమా తెర లాగా, దీపం లాగా సాక్షిగా మాత్రమే ఉంటుంది. సుఖదుఃఖాలు దానికి అంటవు.
దుఃఖానికి కారణం ఏమిటి?
మనిషి తనను తాను ఈ గుణాలతో, శరీరంతో, మనస్సుతో కలిపేసుకోవడమే (Identification) దుఃఖానికి అసలు కారణం. “నేను చేస్తున్నాను, నేను పుట్టాను, నేను చస్తున్నాను” అని అనుకోవడమే బంధం. ఎప్పుడైతే ఈ కర్తృత్వాన్ని (“నేను చేస్తున్నాను” అనే భావనను) వదిలేస్తామో, ఆ మరుక్షణం మనం భగవంతుడి స్వరూపాన్ని పొందుతాం.
‘మద్భావం సోఽధిగచ్ఛతి’ – ‘నా భావాన్ని (నా స్వరూపాన్ని) పొందుతాడు’ అని చెప్పడం ద్వారా ఒక ముఖ్యమైన విషయం స్పష్టమవుతోంది. ఏ జీవుడైనా సరే—అన్ని పనులకూ కేవలం ప్రకృతి గుణాలే (సత్వ, రజో, తమో గుణాలు) కారణమని, తాను నిజానికి ఆ గుణాలకంటే వేరైనవాడినని తెలుసుకుంటారో—వారెవరైనా సరే, ఏ జాతి వారైనా, స్త్రీ అయినా, పురుషుడైనా సరే, ఆ క్షణంలోనే వారు తప్పక భగవంతుని స్వరూపాన్ని పొందగలరు. జీవుడు శివుడు కావడానికి, నరుడు నారాయణుని స్థితికి చేరడానికి, సామాన్య జనుడు జనార్దనుడు కావడానికి ఇది ఒక చక్కటి మార్గం. మోక్షానికి ఇదే సరైన దారి. ఇక మీదట జీవుడు ‘నేను అల్పుడిని’, ‘బలహీనుడిని’ అని అనుకోకూడదు. తాను నిజానికి దోషరహితుడనని, మనస్సాక్షినని, గుణాలకు అతీతుడనని, సాక్షాత్తు భగవంతుని స్వరూపమేనని గట్టిగా నిర్ణయించుకోవాలి. ధైర్యంతో అటువంటి జ్ఞానాన్ని (వివేకాన్ని) పొందడానికి ప్రయత్నించాలి.
‘అధిగచ్ఛతి’ (పొందుతాడు) అనే పదాన్ని వాడటం ద్వారా, అటువంటి వ్యక్తి బ్రహ్మంతో ఏకత్వాన్ని ఖచ్చితంగా పొందుతాడని భగవంతుడు నొక్కి చెప్పినట్లయింది. కాబట్టి మోక్షం కోరుకునేవారు భగవంతుని మాటపై నమ్మకం ఉంచి, పిరికితనాన్ని వదిలిపెట్టి, మూడు గుణాలను జయించి, గుణాతీతమైన పరమాత్మ రూపంలో ప్రకాశించాలి.
ఇక్కడ కేవలం ‘చూస్తాడు’ (పశ్యతి) అని చెప్పకుండా, ‘నిరంతరం చూస్తాడు/అనుసరిస్తాడు’ (అనుపశ్యతి) అని చెప్పడం వెనుక ఉన్న ఉద్దేశ్యం ఏమిటంటే— ‘నేను కర్తను కాదు’ (నేను చేసేవాడిని కాదు, గుణాలే చేస్తున్నాయి) అనే భావనను పదే పదే మననం చేసుకుంటూ, ఆ నిశ్చయాన్ని మనసులో దృఢం చేసుకోవాలని అర్థం.
అయితే, భగవంతుడు చెప్పిన ఈ సత్యాలను చాలా జాగ్రత్తగా అర్థం చేసుకోవాలి. ఎందుకంటే, కొంతమంది అవివేకులు “ఇంద్రియాలు ఏమి చేసినా, ఏమి అనుభవించినా నాకేమీ సంబంధం లేదు” అనే మాటను తప్పుగా (విపరీతంగా) అర్థం చేసుకుంటున్నారు. దీనివల్ల వారు ఇంద్రియాలకు లొంగిపోయి, చేయకూడని పనులు (నిషిద్ధ కార్యాలు) చేస్తూ, దుఃఖంతో కూడిన సంసారం అనే లోతైన గుంటలో పడిపోతున్నారు. అలాంటి ‘శుష్క వేదాంతుల’ (ఆచరణ లేని, కేవలం మాటలు చెప్పేవాళ్ల) మాటలను ఎవరూ నమ్మకూడదు. రజో గుణాన్ని, తమో గుణాన్ని దాటినవాడు—లేదా తాను ఆ గుణాలకంటే వేరుగా ఉన్నానని తెలుసుకున్నవాడు—ఆ గుణాలకు సంబంధించిన నీచమైన పనులను మళ్ళీ ఎప్పటికీ చేయడు అనే విషయాన్ని ముమ్మాటికీ (ఖచ్చితంగా) తెలుసుకోవాలి.