ఊర్ధ్వం గచ్ఛంతి సత్త్వస్థా మధ్యే తిష్ఠంతి రాజసాః ।
జఘన్యగుణవృత్తిస్థా అధో గచ్ఛంతి తామసాః ॥ 18
ఊర్ధ్వమ్, గచ్ఛంతి, సత్త్వస్థాః, మధ్యే, తిష్ఠంతి, రాజసాః,
జఘన్య గుణవృత్తిస్థాః, అధః, గచ్ఛంతి, తామసాః.
సత్త్వస్థా = సాత్వికులు; ఊర్ధ్వమ్ = దేవ లోకాలకు; గచ్ఛంతి = పోవుచున్నారు; రాజసాః = రాజసికులు; మధ్యే = మనుష్యలోకంలో; తిష్ఠంతి = ఉంటారు; జఘన్య గుణ వృత్తిస్థాః = నీచగుణ వృత్తులందున్న; తామసాః = తామసికులు; అధః = నిమ్న లోకాలకు; గచ్ఛంతి = వెళుతున్నారు.
తా ॥ (సత్త్వాది వృత్తిశీలుర ఫలభేదం చెప్పబడుతోంది.) సాత్త్వికులు మనుష్య–గంధర్వ లోకం నుండి సత్య లోకం వరకూ గల ఊర్ధ్వ లోకాలకు పోతున్నారు. రాజసికులు మనుష్య లోకంలోనే జన్మిస్తున్నారు. ఆలస్య నిద్రాది యుతులైన తామసికులు తామిస్రాది నరకాలలో (పశ్వాది యోనులలో) పడుతున్నారు.
వ్యాఖ్య:–
మన గతి మన చేతిలోనే:
- సత్త్వగుణం ఉన్నవారు: వీరు ఊర్ధ్వ లోకాలకు (ఉన్నతమైన స్థానాలకు) వెళ్తారు. కాబట్టి మనం ఈ గుణాన్ని అలవర్చుకోవాలి.
- రజోగుణం, తమోగుణం ఉన్నవారు: వీరు మధ్య లోకాలకు లేదా అధో లోకాలకు (నీచమైన స్థానాలకు) పడిపోతారు. కాబట్టి ఈ గుణాలను కోరుకోకూడదు.
ముఖ్య విషయం:
మనం పైకి (ఉన్నత స్థితికి) వెళ్లాలా లేక కిందకు (నీచ స్థితికి) పడిపోవాలా అనేది పూర్తిగా మన చేతుల్లోనే ఉంది. వేరే ఎవరి వల్లా కాదు. కాబట్టి ప్రతి ఒక్కరూ గట్టిగా ప్రయత్నించి, సత్త్వగుణాన్ని పెంచుకుని ఆ ఉన్నతమైన స్థితిని (ఊర్ధ్వ గతిని) పొందడానికే ప్రయత్నించాలి.