సర్వద్వారేషు దేహేఽస్మిన్ ప్రకాశ ఉపజాయతే ।
జ్ఞానం యదా తదా విద్యాత్ వివృద్ధం సత్త్వమిత్యుత ॥ 11
సర్వద్వారేషు, దేహే, అస్మిన్, ప్రకాశః, ఉపజాయతే,
జ్ఞానమ్, యదా, తదా, విద్యాత్, వివృద్ధమ్, సత్త్వమ్, ఇతి, ఉత.
యదా = ఎప్పుడు; అస్మిన్ = ఈ; దేహే = శరీరంలో; సర్వద్వారేషు = సమస్త ఇంద్రియ ద్వారాలలో వాటిని ప్రకాశింపజేయు; జ్ఞానమ్ = జ్ఞానరూపమైన (బుద్ధివృత్తిరూపమైన); ప్రకాశః = ప్రకాశం; ఉపజాయతే = పుడుతోందో; తదా ఉత = అప్పుడే; సత్త్వమ్ = సత్త్వగుణం; వివృద్ధం = వృద్ధి చెందింది; ఇతి = అని; విద్యాత్ = తెలిసికోవాలి.
తా ॥ (ఇక వృద్ధి చెందిన గుణాల చిహ్నాలు చెప్పబడుతున్నాయి) ఈ శరీరం ఆత్మకు భోగాయతనం; ఎప్పుడు ఈ శరీరద్వారాలైన శ్రోత్రాదుల యందు శబ్దాది జ్ఞానాత్మకమైన ప్రకాశం కలుగుతోందో, లేక ఆ శబ్దాదుల సుఖం పరిలక్షిత మవుతోందో, అప్పుడు సత్త్వగుణం వృద్ధి చెందింది అని గ్రహించాలి.
వ్యాఖ్య:-
మనలో ఏ గుణం ఎక్కువగా ఉంటే, మనం చేసే పనులు కూడా అలాగే ఉంటాయి. మనం తినే తిండి, మాట్లాడే పద్ధతి, నడిచే తీరు… అన్నీ ఆ గుణానికి తగ్గట్టే ఉంటాయి.
సత్త్వగుణం పెరిగినప్పుడు, ఆ మనిషి చేసే పనులన్నీ చాలా సాత్వికంగా, జ్ఞానంతో కూడి ఉంటాయి. ఒక పండు బాగా పండినప్పుడు, దాన్ని ఎక్కడ కొరికినా తీపిగానే ఉంటుంది కదా! అలాగే, సత్త్వగుణంతో నిండిన వ్యక్తి మాట్లాడితే శాంతంగా ఉంటుంది, తింటే సాత్వికాహారమే తింటాడు, చదివితే మంచి పుస్తకాలే చదువుతాడు, ఆలోచిస్తే మంచి ఆలోచనలే చేస్తాడు.
మన కళ్ళలో, మాటల్లో, పనుల్లో ఎప్పుడైతే ఒక రకమైన ప్రశాంతత, జ్ఞానకాంతి కనిపిస్తాయో, అప్పుడు మనలో సత్త్వగుణం ఎక్కువగా ఉందని అర్థం చేసుకోవాలి. మనం ఆధ్యాత్మిక సాధనలో ఎంత ఎదిగాము అనేది తెలుసుకోవడానికి భగవంతుడు ఇక్కడ ఒక మంచి కొలమానాన్ని (Meter) ఇచ్చారు. అదే మన “ప్రవర్తన” (Character/Behavior).
ఎవరి ఆచరణ చూస్తే వారి అంతస్తు తెలిసిపోతుంది. కాబట్టి ప్రతిరోజూ మన పనులను మనమే పరీక్షించుకోవాలి:
- “ఈ రోజు నేను ఎలా ప్రవర్తించాను?”
- “నాలో ఏ గుణం ఎక్కువగా పనిచేసింది?”
ఇలా గమనించుకుంటూ, సాధన ద్వారా తమస్సు నుండి రజస్సుకి, రజస్సు నుండి సత్త్వానికి, చివరికి సత్త్వాన్ని కూడా దాటి గుణాతీత స్థితికి (మోక్ష స్థితికి) ఎదగాలి.
సత్త్వగుణానికి రామాయణంలోని విభీషణుడిని మంచి ఉదాహరణగా చెప్పుకోవచ్చు.