అమానిత్వమదంభిత్వం అహింసా క్షాంతిరార్జవమ్ ।
ఆచార్యోపాసనం శౌచం స్థైర్యమాత్మవినిగ్రహః ॥8
ఇంద్రియార్థేషు వైరాగ్యం అనహంకార ఏవ చ ।
జన్మమృత్యుజరావ్యాధిదుఃఖదోషానుదర్శనమ్ ॥9
అసక్తిరనభిష్వంగః పుత్రదారగృహాదిషు ।
నిత్యం చ సమచిత్తత్వం ఇష్టానిష్టోపపత్తిషు ॥10
మయి చానన్యయోగేన భక్తిరవ్యభిచారిణీ ।
వివిక్తదేశసేవిత్వం అరతిర్జనసంసది ॥11
అధ్యాత్మజ్ఞాననిత్యత్వం తత్త్వజ్ఞానార్థదర్శనమ్ ।
ఏతత్జ్ఞానమితి ప్రోక్తం అజ్ఞానం యదతోఽన్యథా ॥12
అమానిత్వమ్, అదంభిత్వమ్, అహింసా, క్షాంతిః, ఆర్జవమ్,
ఆచార్యోపాసనమ్, శౌచమ్, స్థైర్యమ్, ఆత్మవినిగ్రహః.
ఇంద్రియ అర్థేషు, వైరాగ్యమ్, అనహంకారః, ఏవ, చ,
జన్మ మృత్యు జరా వ్యాధి దుఃఖ దోష అనుదర్శనమ్.
అసక్తిః, అనభిష్వంగః, పుత్రదార గృహాదిషు,
నిత్యమ్, చ, సమచిత్తత్వమ్, ఇష్ట అనిష్ట ఉపపత్తిషు.
మయి, చ, అనన్యయోగేన, భక్తిః, అవ్యభిచారిణీ,
వివిక్త దేశ సేవిత్వమ్, అరతిః, జనసంసది.
అధ్యాత్మ జ్ఞాననిత్యత్వమ్, తత్త్వజ్ఞాన అర్థ దర్శనమ్,
ఏతత్, జ్ఞానమ్, ఇతి, ప్రోక్తమ్, అజ్ఞానమ్, యత్, అతః, అన్యథా.
అమానిత్వమ్ = తనను తాను పొగడుకోకుండుట; అదంభిత్వమ్ = దంభం (కపటం) లేకుండడం; అహింసా = పరులను పీడింపకుండుట; క్షాంతిః = క్షమ (ఇతరుల అపరాధాలకు మనస్సు వికృతినందక పోవుట); ఆర్జవమ్ = సరళత (కుటిలత లేకపోవుట); ఆచార్య ఉపాసనమ్ = గురు శుశ్రూష; శౌచమ్ = బాహ్యాభ్యంతర శౌచం; స్థైర్యమ్ = సన్మార్గమందు ఏకనిష్ఠ కలిగి ఉండడం; ఆత్మ వినిగ్రహః = స్వాభావిక ప్రవృత్తులను నియమించి సన్మార్గంలో ప్రవర్తింప చేయడం.
ఇంద్రియ అర్థేషు = ఇంద్రియ విషయభోగాలపై; వైరాగ్యమ్ = అనాసక్తి (విరక్తి); అనహంకారః ఏవ చ = అహంకారభావం, (అభిమానరాహిత్యం); జన్మ మృత్యు జరా వ్యాది = పుట్టుక, చావు, ముదిమి, జబ్బు; దుఃఖ దోష అనుదర్శనమ్ = ఈ దుఃఖాలలో దోషాలను చూడడం.
పుత్ర దార గృహాదిషు = పుత్రుడు, భార్య, గృహం మొదలైన వాటియందు; అసక్తిః = అనాసక్తి; అనభిష్వంగః = అనన్యాత్మభావం (వారికి ఆపద కలిగితే తనకే కలిగిందని తలచకుండడం; ఇష్ట అనిష్ట ఉపపత్తిషు = శుభ-అశుభాలు కలిగినప్పుడు; నిత్యం చ = శాశ్వతమైన; సమచిత్తత్వమ్ = సమత్వభావం కలిగి ఉండడం.
మయి చ = నా యందు; అనన్య–యోగేన = సర్వాత్మదృష్టితో; అవ్యభిచారిణీ = ఐకాంతికమగు; భక్తిః = భక్తి; వివిక్త దేశ సేవిత్వమ్ = ఏకాంత ప్రదేశాలలో నివసించే వాడగుట; జనసంసది = అవినీతి పరుల సంసర్గం పట్ల; అరతిః = అనిచ్ఛ;
అధ్యాత్మ జ్ఞాన నిత్యత్వమ్ = ఆత్మజ్ఞాన నిత్యత్వం; తత్త్వ జ్ఞాన అర్థ దర్శనమ్ = మోక్ష జ్ఞాన ప్రయోజనాన్ని చూడడం (అమానిత్వమాదిగా తత్త్వజ్ఞానార్థం వరకూ గల) ఏతత్ = ఇదంతా (జ్ఞాన సాధనలు, సహకారి కారణాలు అగుట వల్ల); జ్ఞానమ్ = జ్ఞానం; ఇతి = అని; ప్రోక్తమ్ = చెప్పబడుతుంది; యత్ = ఏది; అతః అన్యథా = దీనికంటే వేరో (ఆ, మానిత్వ దంభాదులు); అజ్ఞానమ్ = జ్ఞాన ప్రతిబంధకాలు.
తా ॥ (క్షేత్రాతిరిక్తుడూ, శుద్ధుడూ, జ్ఞేయుడూ అయిన క్షేత్రజ్ఞుణ్ణి వర్ణించ డానికి పూర్వం, తత్త్వజ్ఞాన సాధనలు చెప్పబడుతున్నాయి 🙂 అమానిత్వం, దంభం (కపటం) లేకుండడం, పరులను పీడించకుండడం, క్షమ, సరళత, గురుశుశ్రూష, బాహ్య-అభ్యంతర శౌచం* , మోక్షమార్గంలో ఏకనిష్ఠ, ఆత్మనిగ్రహం-
తా ॥ భోగ్యాలైన ఇంద్రియ విషయాలపై విరక్తి, అభిమాన రాహిత్యం, జన్మమృత్యు-జరా-వ్యాధులనే దుఃఖాలలో ఉండే దోషాలను పదేపదే చూడడం-
తా ॥ పుత్ర దార గృహాదుల యందు ఆసక్తి, మమత్వాలు లేకుండడం; శుభాశుభ ప్రాప్తులకు మనస్సు తొణకకుండడం –
తా ॥ నాయందు సర్వాత్మదృష్టితో ఏకాంత భక్తి కలిగి ఉండడం, చిత్తప్రసాద కరాలైన ప్రదేశాలలో నివసించడం, ప్రాకృతజన సంసర్గ త్యాగం–
తా ॥ ఆత్మజ్ఞాననిష్ఠ, మోక్షంపై సర్వోత్కృష్ట బుద్ధి, ఇదంతా (జ్ఞాన సాధనమూ, సహకారి కారణమూ అవడం వల్ల) జ్ఞానమని చెప్పబడుతోంది;* దీనికి విపరీతములైన మానిత్వ-దంభాదులు, జ్ఞాన ప్రతిబంధకం అవడం వల్ల సర్వథా త్యాజ్యములు.
వ్యాఖ్య:-
జ్ఞానం మరియు జ్ఞేయం – తేడా ఏమిటి?
ఈ అధ్యాయంలో రెండు ముఖ్యమైన విషయాలు చెప్పారు:
- జ్ఞానం (సాధన): ఇది దేవుణ్ణి చేరుకోవడానికి ఉపయోగపడే మార్గం లేదా పరికరం. ఇక్కడ ‘జ్ఞానం’ అంటే కేవలం పుస్తకాలు చదవడం కాదు, దేవుణ్ణి పొందడానికి మనలో పెంచుకోవాల్సిన నైతిక, ఆధ్యాత్మిక సంపద (మంచి గుణాలు).
- జ్ఞేయం (సాధ్యం/లక్ష్యం): ఇది మనం చేరుకోవాల్సిన గమ్యం. అంటే మనం తెలుసుకోవలసిన పరమాత్మ.
అద్దం ఉదాహరణ (Mirror Analogy)
పరమాత్మను చూడాలంటే మనసు ఎలా ఉండాలో ఒక చక్కని ఉదాహరణ ద్వారా వివరించారు:
- అద్దం మీద దుమ్ము, ధూళి ఉంటే మన ముఖం అందులో సరిగ్గా కనిపించదు. అద్దం ఎంత శుభ్రంగా (నిర్మలంగా) ఉంటే ప్రతిబింబం అంత బాగా కనిపిస్తుంది.
- అలాగే, మనసులో చెడు ఆలోచనలు అనే మురికి ఉంటే ఆత్మ కనిపించదు. ఎప్పుడైతే మనసు మంచి గుణాలతో నిండి, స్వచ్ఛంగా మారుతుందో… అప్పుడే మనలోని దేవుడు (ఆత్మ) స్పష్టంగా తెలుస్తాడు.
సాధకుడు ఏం చేయాలి?
- మంచి గుణాలు అనే ఈ ‘జ్ఞానం’ లేకపోతే, దేవుడనే ‘జ్ఞేయాన్ని’ ఎవరూ పొందలేరు.
- అందుకే సాధకుడు ముందుగా పుస్తక జ్ఞానం కంటే, తన ప్రవర్తనను సరిదిద్దుకోవడంపై దృష్టి పెట్టాలి. మంచి గుణాలను అభ్యాసం చేయాలి.
- మనసు శుద్ధి అయితే, దేవుడు తనంతట తానే అనుభవంలోకి వస్తాడు.
ఇరవై సుగుణాలు
భగవద్గీతలో కృష్ణుడు అందుకే నైతిక విలువలకు (Morality) పెద్ద పీట వేశారు. ఇక్కడ దేవుణ్ణి చేరడానికి కావాల్సిన 20 ముఖ్యమైన మంచి గుణాలను చెప్పబోతున్నారు. సాధకుడు ఈ ఇరవై గుణాలను ఒక్కొక్కటిగా నేర్చుకుంటూ, వాటిని తన స్వభావంలో ఒక భాగంగా మార్చుకోవాలి.
‘ఆచార్యోపాసనమ్’ – గురుసేవ తప్పకుండా చేయాలి అని భగవానుడు చెబుతున్నాడు. ఎందుకంటే దైవానుగ్రహం, గురువుగారి అనుగ్రహం—ఈ రెండూ లేకపోతే మోక్ష మార్గంలో ముందుకు వెళ్లడం చాలా కష్టం. వారి కృప సాధకుడు ఆధ్యాత్మికంగా ఎదగడానికి ఎంతో సహాయపడుతుంది.
‘శౌచమ్’ – శుచిత్వానికి (శుభ్రతకు) గీతాచార్యులు చాలా ప్రాముఖ్యత ఇస్తున్నారు (12-16: “అనపేక్షశ్శుచిర్దక్షః…”). బయట శుభ్రతతో పాటు లోపలి శుభ్రత కూడా మోక్షాన్ని కోరుకునే వారికి తప్పనిసరి. బయట ఉన్న మురికిని, లోపల మనసులో (చిత్తంలో) ఉన్న మురికిని—ఈ రెండింటినీ శుభ్రం చేసుకోవాలి.
‘స్థైర్యమ్’ – భగవద్మార్గంలో చంచలత్వం పనికిరాదు. స్థిరమైన నిర్ణయాలు తీసుకుని వాటిని నిబద్ధతతో అమలు చేయాలి. ప్రపంచ దృష్టితో మాట్లాడేవారి మాటలు విని దేవుడిపై, ధర్మంపై, పరమార్థ విషయాలపై ఉన్న విశ్వాసాన్ని తగ్గించుకోకూడదు.
‘ఆత్మవినిగ్రహః’ – ఇక్కడ ‘ఆత్మ’ అంటే మనస్సు మరియు ఇంద్రియాలు అని అర్థం. కాబట్టి మనస్సుపై నియంత్రణ, ఇంద్రియాలపై నియంత్రణ—ఇవి తప్పకుండా సాధించాలి. ఇక్కడ ‘నిగ్రహం’ అని కాక ‘వినిగ్రహం’ అని చెప్పడం వల్ల, ఇంద్రియాలను పూర్తిగా అదుపులో పెట్టుకోవాలి అనే భావం వస్తుంది. ఎందుకంటే కొంచెం మాత్రమే నియంత్రణ ఉంటే, బలమైన మాయ ఎప్పుడైనా మనల్ని పడగొట్టగలదు.
‘ఇంద్రియార్థేషు వైరాగ్యం’ – ఆత్మసాక్షాత్కారానికి వైరాగ్యం చాలా అవసరం. మనస్సు శబ్దం, రూపం వంటి విషయాల వైపు ఎప్పుడూ పరుగెడుతుంటే ధ్యానంలో ఏకాగ్రత కుదరదు. అందుకే బయట కనిపించే భోగాల నుంచి మనస్సును వెనక్కి తిప్పి లోపలికి మళ్లించడానికి సాధకుడు తప్పకుండా వైరాగ్యాన్ని ఆశ్రయించాలి.
‘జన్మమృత్యుజరావ్యాధిదుఃఖదోషానుదర్శనమ్’ – సాధారణంగా ప్రజలు ముసలితనం, మరణం వంటి వాటిలో దుఃఖాన్ని, దోషాన్ని చూస్తారు. కానీ ‘జన్మ’ (పుట్టుక) లో చూడరు. ఎవరైనా పుట్టితే సంతోషిస్తారు గాని బాధపడరు. కానీ భగవానుడు పుట్టుకలో కూడా దోషాన్నే, అనర్థాన్నే చూడాలని చెబుతున్నారు. ఎందుకంటే పుట్టుక వల్లనే తర్వాత జరిగే ముసలితనం, వ్యాధులు అన్నీ సంభవిస్తాయి. కాబట్టి జననం, మరణం, ముసలితనం వంటి వాటిలోని దోషాలను తరచూ ఆలోచించడం మోక్షాన్ని కోరుకునే వారి ముఖ్యమైన ధర్మం. అలా ఆలోచించి, వాటి నుంచి బయటపడేందుకు ఆత్మజ్ఞానాన్ని పొందడానికి ప్రయత్నించాలి. ‘దర్శనం’ అని కాకుండా ‘అనుదర్శనం’ అని చెప్పడం వల్ల, ఆ దోషాలను మళ్లీ మళ్లీ విచారించాలని, అలా చేస్తే వైరాగ్యం, ముముక్షుత్వం బలంగా ఏర్పడతాయని అర్థం. కాబట్టి ఈ సాధన మోక్షాన్ని కోరుకునే వారికి చాలా అవసరమని గుర్తుంచుకోవాలి.
‘అసక్తిరనభిష్వంగః పుత్రదారగృహాదిషు’ – ‘ఆదిషు’ అనే పదంలో ధనం, భూమి మొదలైనవి కూడా చేరతాయి. గృహస్థాశ్రమంలో ఉన్నవారు ఈ మాటను బాగా గమనించాలి. కుటుంబం, బంధువులు, ధనం వంటివి ఉండడంలో తప్పు లేదు. కానీ వాటితో తాదాత్మ్యం – అనుబంధం (Attachment) ఉండకూడదు.
‘నిత్యం చ సమచిత్తత్వమ్’ – ఇష్టాలు-అనిష్టాలలో సమత్వ బుద్ధి ఎప్పుడో ఒకప్పుడు కాదు, ఎల్లప్పుడూ ఉండాలని ‘నిత్యం’ అనే పదం ద్వారా తెలుస్తుంది. ‘అనన్యయోగేన’ అంటే – దేవుడు తప్ప మిగతా కనిపించే వస్తువుల గురించి ఎలాంటి ఆలోచనలూ మనస్సులోకి రానివ్వకపోవడమే అనన్యయోగం. భక్తియోగం అయినా, ధ్యానయోగం అయినా, ఏ యోగం అయినా ఈ అనన్యయోగంతో కలిసినప్పుడే శక్తివంతంగా అవుతుంది.
‘భక్తిరవ్యభిచారిణీ’ – భక్తి చంచలంగా ఉండకూడదు. స్థిరంగా ఉండే భక్తినే ఆశ్రయించాలి. మొదటి దశలో మనసును ఎప్పుడూ దేవుడిపైనే నిలిపి ఉంచడం కష్టమే కావచ్చు. అయినా నిరంతరం ప్రయత్నిస్తూ, చివరికి పూర్తిగా దేవుడిపైనే మనసు నిలిచే స్థితి (ఏకాంతభక్తి) తప్పకుండా సాధించాలి.
‘వివిక్తదేశసేవిత్వమ్’ – ప్రారంభ దశలో ప్రాపంచిక ఆలోచనలు ఎక్కువగా ఉన్న వాళ్ల వల్ల మన సాధనకు దృష్టి చెదరకుండా ఉండేందుకు, సాధనను నిశ్శబ్దంగా ఉండే ఏకాంత ప్రదేశంలో కొనసాగించడం మంచిది. అలా ఏకాంత స్థలాన్ని ప్రతి ఒక్కరూ తమ ఇంట్లోనే కూడా ఏర్పాటు చేసుకోవచ్చు. ధ్యానం వంటి సాధనల కోసం ఒక ప్రత్యేక గదిని కేటాయించి ఉపయోగించుకోవచ్చు.
‘అరతిర్జనసంసది’ – మొదట చెడ్డవారి సాంగత్యాన్ని వదిలి, సత్సాంగత్యాన్ని—అంటే సత్పురుషుల సహవాసాన్ని—ఆశ్రయించాలి. వారి మంచి బోధలు విని, వాటిని మన హృదయంలో దృఢంగా నిలుపుకుని, పూర్తిగా ఆచరణలో పెట్టేందుకు జనసమ్మర్దం లేని ఏకాంత ప్రదేశంలో సాధన చేయాలి అన్నదే ఇక్కడ భావం. అంతే కానీ “మంచివారి సహవాసం కూడా వద్దు” అని అర్థం కాదు.
‘అధ్యాత్మజ్ఞాననిత్యత్వమ్’ – ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం, దేవుణ్ణి గుర్తుంచుకోవడం—ఇవి ఎప్పుడో ఒకసారి మాత్రమే ఉండటం సరిపోదు. అలాంటి జ్ఞానం మన హృదయంలో ఎల్లప్పుడూ వెలుగుతూ ఉండాలి అని ఇక్కడ చెప్పబడింది. రాత్రివేళ చేతిలో ఉన్న దీపం ఒక క్షణంలో పడిపోతే, వెంటనే చీకటి చుట్టుముట్టుతుంది. అలాగే జ్ఞాన దీపాన్ని జారవిడిస్తే, వెంటనే అజ్ఞానమనే చీకటి లోపలికి ప్రవేశించి జీవుణ్ణి క్రిందికి పడగొడుతుంది. కాబట్టి సాధకులు చాలా అప్రమత్తంగా ఉండాలి. “అధ్యాత్మజ్ఞాన నిత్యత్వం” అనే ఈ భగవంతుని వాక్యాన్ని పదే పదే గుర్తుంచుకుంటూ, మాయ దరిచేరకుండా జాగ్రత్తగా ఉండాలి.
‘తత్త్వజ్ఞానార్థదర్శనమ్’ – తత్త్వజ్ఞానమును మాటలచే చెప్పుట చాలదనియు, ప్రత్యక్షముగ దర్శించవలెననియు, అనుభూత మొనర్చుకొనవలెననియు ఆదేశింపబడినది.
‘అజ్ఞానం యదతోఽన్యథా’ – ఈ అమానిత్వం (అహంకారం లేకపోవడం, వినయం..) మొదలైన గుణాలకు వ్యతిరేకమైన గుణాలన్నీ—అంటే అహంకారం, కపటం, గర్వం మొదలైనవన్నీ—అజ్ఞానమే అని అర్థం.
ప్రశ్న: జ్ఞాన గుణాలు ఎన్ని? అవి ఏవి?
జవాబు: జ్ఞాన గుణాలు మొత్తం ఇరవై (20). అవి వరుసగా:
- వినయం (అమానిత్వం): తనను తాను పొగడుకోకపోవడం, గొప్పలకు పోకపోవడం.
- నిరాడంబరత (అదంభిత్వం): డాంబికం లేదా ‘షో’ (Show-off) లేకపోవడం.
- అహింస: ఏ ప్రాణినకీ హాని చేయకపోవడం, మనసా వాచా కర్మణా హింసించకపోవడం.
- ఓర్పు (క్షాంతి): ఇతరులు తప్పు చేసినా సహించే గుణం కలిగి ఉండటం.
- నిజాయితీ (ఆర్జవం): మనసులో ఒకటి, బయట ఒకటి లేకుండా సూటిగా, కల్మషం లేకుండా ఉండటం.
- గురు సేవ: జ్ఞానాన్ని ఇచ్చే గురువును సేవించడం.
- శుచిత్వం (శౌచం): శరీరాన్ని (నీటితో), మనసును (మంచి ఆలోచనలతో) శుభ్రంగా ఉంచుకోవడం.
- స్థిరత్వం (స్థైర్యం): నమ్మిన మంచి మార్గంలో, ధర్మంలో గట్టిగా నిలబడటం.
- ఆత్మనిగ్రహం: మనసును తన అదుపులో ఉంచుకోవడం.
- వైరాగ్యం: ఇంద్రియ సుఖాల పట్ల (చూడటం, వినడం, రుచి వంటివి) ఆసక్తి లేకపోవడం.
- అహంకారం లేకపోవడం: “నేను” అనే గర్వం విడిచిపెట్టడం.
- దోష దర్శనం: పుట్టుక, చావు, ముసలితనం, రోగాలు – ఇవన్నీ దుఃఖాన్ని కలిగించేవే అని పదే పదే గుర్తుచేసుకుంటూ అప్రమత్తంగా ఉండటం.
- అనాసక్తి: భార్య, పిల్లలు, ఇల్లు, ఆస్తుల పట్ల అతిగా మోహం (Attachment) పెంచుకోకపోవడం.
- సమభావం (అనభిష్వంగ): కుటుంబ సభ్యులకు కష్టం వచ్చినా, సుఖం వచ్చినా తాను అతిగా కుంగిపోకుండా, పొంగిపోకుండా సాక్షిలా ఉండటం (మమకారం తగ్గించుకోవడం).
- సమబుద్ధి: తనకు ఇష్టమైనది జరిగినా, అయిష్టమైనది జరిగినా మనసును ఒకేలా (Stable) ఉంచుకోవడం.
- అనన్య భక్తి: దేవుడి మీద చెదరని, ఏకాగ్రతతో కూడిన భక్తి కలిగి ఉండటం.
- ఏకాంతం: జనాలు లేని ప్రశాంతమైన ప్రదేశంలో ఉండటానికి ఇష్టపడటం.
- జనసమూహంపై అయిష్టం: కాలక్షేపం కోసం జనాల మధ్య ఉండాలని కోరుకోకపోవడం.
- ఆత్మజ్ఞాన నిష్ఠ: ఎప్పుడూ ఆత్మకు సంబంధించిన జ్ఞానం గురించే ఆలోచించడం.
- తత్వజ్ఞాన లక్ష్యం: ఈ జ్ఞానం వల్ల వచ్చే ఫలితం ‘మోక్షం’ అని తెలుసుకొని, దానికోసమే ప్రయత్నించడం.
ముఖ్య గమనిక: ఈ 20 గుణాలు ఎవరిలో ఉంటాయో, వారికే దేవుడు (పరమాత్మ) అర్థమవుతాడు. ఈ గుణాలే “జ్ఞానం”. ఇవి లేకపోవడమే “అజ్ఞానం”.