మహాభూతాన్యహంకారో బుద్ధిరవ్యక్తమేవ చ ।
ఇంద్రియాణి దశైకం చ పంచ చేంద్రియగోచరాః ॥
ఇచ్ఛా ద్వేషః సుఖం దుఃఖం సంఘాతశ్చేతనా ధృతిః ।
ఏతత్ క్షేత్రం సమాసేన సవికారముదాహృతమ్ ॥
మహాభూతాని, అహంకారః, బుద్ధిః, అవ్యక్తమ్, ఏవ, చ,
ఇంద్రియాణి, దశ, ఏకమ్, చ, పంచ, చ, ఇంద్రియ గోచరాః.
ఇచ్ఛా, ద్వేషః, సుఖమ్, దుఃఖమ్, సంఘాతః, చేతనా, ధృతిః,
ఏతత్, క్షేత్రమ్, సమాసేన, సవికారమ్, ఉదాహృతమ్.
మహాభూతాని = పంచతన్మాత్రలు (పంచసూక్ష్మ భూతాలు); అహంకారః = మహాభూతాలకు కారణం (అహం ప్రత్యయం ద్వారా లక్షితం) బుద్ధిః = అహంకార కారణం (అధ్యవసాయాత్మికమైన బుద్ధి); అవ్యక్త ఏవ చ = బుద్ధికి కారణమైన మూలప్రకృతి (అవ్యాకృతమైన ఈశ్వరశక్తి); దశ ఇంద్రియాణి = కర్మేంద్రియ, జ్ఞానేంద్రియ పంచకాలు; ఏకం చ = ఒక్కటియైన మనస్సు; పంచఇంద్రియ గోచరాః చ = ఇంద్రియ విషయాలైన శబ్దాదులు ఐదూ; ఇచ్ఛా = సుఖ స్పృహ; ద్వేషః = అనిష్ట–ద్వేషమూ; సుఖమ్ = సుఖమూ; దుఃఖమ్ = దుఃఖమూ; సంఘాతః = దేహేంద్రియ సమూహము; చేతనా = దానియందు అభివ్యక్తమైన బుద్ధి; ధృతిః = ధైర్యమూ అయిన; సవికారమ్ = వికారాలతో కూడిన; ఏతత్ = ఈ; క్షేత్రమ్ = క్షేత్రం (శరీరం); సమాసేన = సంగ్రహంగా; ఉదాహృతం = చెప్పబడింది.
తా ॥ (క్షేత్రస్వరూపం వర్ణించబడుతోంది 🙂 పంచ సూక్ష్మభూతాలు, మహాభూతాలకు కారణమైన అహంకారం, అహంకార కారణమైన బుద్ధి, బుద్ధికి కారణమైన మూలప్రకృతి (అవ్యాకృత బ్రహ్మశక్తి), దశేంద్రియాలు, మనస్సు, ఇంద్రియ విషయాలనే స్థూలభూతాలు* (శబ్దాదులు); ఇచ్ఛా, ద్వేషం, దుఃఖాలు, సంఘాతం (శరీరం), దానియందు తోచే చేతన, ధృతి కలసి* క్షేత్రం అని అనబడుతున్నాయి. మహదాది (ఇంద్రియాది) వికారాలతో కూడిన క్షేత్రతత్త్వం సంగ్రహంగా చెప్పబడింది. (గీత : 7-4, 14 చూ.)
వ్యాఖ్య:-
1. క్షేత్రం అంటే ఏమిటి? (విశాలమైన అర్థం)
సాధారణంగా ప్రజలు ‘క్షేత్రం’ అంటే కేవలం కంటికి కనిపించే ఈ శరీరం లేదా ప్రపంచం మాత్రమే అనుకుంటారు. కానీ కృష్ణుడు ఇక్కడ లోతైన అర్థాన్ని చెప్పారు:
- కనిపించేదంతా క్షేత్రమే: మన కంటికి కనిపించేదీ, మనసుకు తెలిసేదీ అంతా క్షేత్రమే (దృశ్యం).
- జాబితా: పంచభూతాలు (భూమి, నీరు, నిప్పు, గాలి, ఆకాశం), మనస్సు, బుద్ధి, మరియు కంటికి కనిపించని మాయ (మూల ప్రకృతి/అవ్యక్తం) – ఇవన్నీ కూడా క్షేత్రం కిందకే వస్తాయి.
2. గుణాలు కూడా క్షేత్రమే
మనస్సు, బుద్ధి క్షేత్రంలో భాగమే కాబట్టి, వాటిలో పుట్టే భావాలు కూడా క్షేత్రమే తప్ప ఆత్మ కాదు.
- ఉదాహరణకు: రాగద్వేషాలు (కోపం, ఇష్టం), సుఖదుఃఖాలు, చివరికి ధైర్యం వంటి మంచి గుణాలు కూడా క్షేత్రమే.
- గమనిక: మనం అత్యున్నతమైన ఆత్మ స్థితికి (నిర్వికల్ప స్థితికి) వెళ్ళినప్పుడు, ఈ మంచి గుణాలను కూడా దాటిపోవాలి.
3. మార్పు చెందేది – క్షేత్రం
- సవికారం: క్షేత్రం ఎప్పుడూ మారుతూ ఉంటుంది (వికారాలు పొందుతుంది). శరీరం, మనస్సు, భావాలు అన్నీ మారుతుంటాయి.
- నిర్వికారం: వీటన్నింటిని చూసే సాక్షి (ఆత్మ/క్షేత్రజ్ఞుడు) మాత్రం అస్సలు మారడు.
- సుఖం కూడా: మనకు లభించే లౌకిక సుఖం కూడా ‘క్షేత్రం’లో భాగమే. అది వచ్చి పోయేదే. అందుకే, మనిషి ఆ చిన్న సుఖాల కోసం పాకులాడకుండా, ఎప్పుడూ మారని ‘ఆత్మ ఆనందం’ కోసం ప్రయత్నించాలి.
4. సాధకుడు ఏం చేయాలి? (ప్రాక్టికల్ అడ్వైజ్)
జ్ఞాన మార్గంలో ఉన్న సాధకుడికి ఈ వివరణ చాలా ఉపయోగపడుతుంది:
- నేను వేరు – ఇవి వేరు: తెలివైన వాడు “నేను చూసేవాడిని (దృక్ – ఆత్మ)” అని గ్రహించాలి.
- వేరుచేసి చూడటం: శరీరాన్ని, మనస్సును, బుద్ధిని, కోరికలను తన కంటే వేరుగా (ఆబ్జెక్ట్స్ లాగా) చూడాలి. “నాకు కోపం వచ్చింది” అనడం కంటే, “నా మనసులో కోపం అనే భావం కదులుతోంది, నేను దాన్ని గమనిస్తున్నాను” అనుకోవాలి.
- తాదాత్మ్యం వద్దు: వాటితో నేను ఒక్కటే అని అనుకోకూడదు. ఇలా అభ్యాసం చేస్తూ వాటిని జయించి, ఆత్మలో నిలకడగా ఉండాలి.