క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోరేవం అంతరం జ్ఞానచక్షుషా ।
భూతప్రకృతిమోక్షం చ యే విదుర్యాంతి తే పరమ్ ॥
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోః, ఏవమ్, అంతరమ్, జ్ఞానచక్షుషా,
భూతప్రకృతి మోక్షమ్, చ, యే, విదుః, యాంతి, తే, పరమ్.
యే = ఎవరు; ఏవమ్ = ఈ రీతిగ; క్షేత్ర–క్షేత్రజ్ఞయోః = క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞుల; అంతరమ్ = భేదమును; భూత ప్రకృతి మోక్షం చ = మరియు, భూత సమూహపు మిథ్యత్వాన్ని, ప్రకృతికి గల మిథ్యత్వాన్ని; జ్ఞాన చక్షుషా = జ్ఞాన నేత్రంతో; విదుః = గ్రహిస్తారో; తే = వారు; పరమ్ = పరబ్రహ్మాన్ని; యాంతి = పొందుతున్నారు.
తా ॥ ఈ విధంగా ఎవరు క్షేత్ర-క్షేత్రజ్ఞుల జడ-చైతన్య రూపభేదాన్ని (శాస్త్ర, ఆచార్య ఉపదేశ జనితమైన) ‘జ్ఞాన నేత్రం’ తో గాంచుతున్నారో; మరియు (పరమార్థమైన ఆత్మవిద్య చేత, మాయ అనబడే) అవిద్యా రూప ప్రకృతి ‘మిథ్య’ అని గ్రహిస్తున్నారో వారు పరబ్రహ్మాన్ని పొందుతున్నారు, మళ్ళీ జన్మించరు.
వ్యాఖ్య:-
‘ఏవమ్’ (ఈ ప్రకారంగా) అని చెప్పడం వల్ల, ఈ అధ్యాయంలో వివరించిన ‘చూసేవాడు-కనిపించేది’ (దృగ్-దృశ్య) అనే వివేకమే, అలాగే క్షేత్రం-క్షేత్రజ్ఞుల గురించిన జ్ఞానమే మోక్షానికి (కైవల్యానికి) కారణమని నిరూపించబడింది. కాబట్టి ఇది సామాన్యమైనది కాదని, మోక్షానికి ఒక మెట్టు లాంటిదని సాధకులు గుర్తించాలి. భగవంతుని మాటలపై నమ్మకం ఉంచి, ఆ జ్ఞానాన్ని సాధించి తరించాలి.
‘అన్తరమ్’ (భేదం/తేడా) – సాధారణ ప్రజలందరూ ‘చూసేవాడిని’ (దృక్), ‘కనిపించేదానిని’ (దృశ్యం) లేదా క్షేత్ర-క్షేత్రజ్ఞులను కలిపేస్తున్నారు. “నేనే శరీరాన్ని, నేనే మనస్సును, నేనే అందగాడిని, నేను ఫలానా కులం వాడిని” అని జీవుడు క్షేత్రంతో (శరీరంతో) కలిసిపోతున్నాడు. అదే దుఃఖాలకు, బంధాలకు అసలైన కారణం. నిజానికి జీవుడు క్షేత్రజ్ఞుడైన ‘ఆత్మ’ మాత్రమే తప్ప క్షేత్రం (శరీరం) కాదు. తాను ఈ శరీరానికి సాక్షిని మాత్రమే అని, శరీరం తనకంటే వేరైనదని, బాధలు పడేది శరీరమే తప్ప తాను కాదని, తాను దానికి సాక్షిగా వేరుగా ఉన్నానని విచారణ చేసి తెలుసుకోవాలి. ఇలాంటి జ్ఞాన దృష్టితో క్షేత్రం-క్షేత్రజ్ఞుడు (శరీరం-ఆత్మ) రెండింటినీ విడదీసి చూడటమే ఈ అధ్యాయంలో చెప్పిన అసలైన బోధ.
‘భూతప్రకృతిమోక్షం చ’ – జీవుడు అనాది కాలం నుంచి ప్రకృతి (మాయ) చేత కట్టబడి ఉన్నాడు. ఇప్పుడు జ్ఞానం వంటి సాధనలతో దాని నుంచి విడుదల పొందడానికి ప్రయత్నిస్తున్నాడు. ప్రకృతి నుంచి విముక్తి పొందడమే ప్రతి జీవి ముఖ్య కర్తవ్యం. అలా ప్రకృతి నుంచి విడుదల పొందడమే మోక్షం.
మోక్షం అంటే ఆకాశంలోనో, పాతాళంలోనో, లేదా మరెక్కడో దాచి ఉంచిన వస్తువు కాదు. అజ్ఞానం వల్ల ఇన్నాళ్లూ ప్రకృతితో కలిసిపోయి ఉన్న తాను, ఇప్పుడు జ్ఞానదృష్టిని సంపాదించి ఆ ప్రకృతి నుంచి విడివడటమే మోక్షం. అందుకే ‘జ్ఞానచక్షుషా’ (జ్ఞాననేత్రం ద్వారా) అని చెప్పారు. కాబట్టి బంధ విముక్తి కోసం ప్రతి ఒక్కరూ జ్ఞాననేత్రాన్ని, విచారణా శక్తిని, క్షేత్రం-క్షేత్రజ్ఞుడి మధ్య తేడాను తెలుసుకునే జ్ఞానాన్ని తప్పక పొందాలి. వేరే దారి లేదు.
“నాకు ఇంకా ఎందుకు మోక్షం రాలేదు?” అని అడిగేవారు, ముందుగా తమకు ఆ జ్ఞాననేత్రం వచ్చిందా లేదా అని పరిశీలించుకోవాలి. అటువంటి జ్ఞానం భగవంతుని చాలాకాలం భక్తితో సేవించడం వల్ల, ఆరాధించడం వల్లే లభిస్తుంది—(తేషాం సతతయుక్తానాం… దదామి బుద్ధి యోగం). కాబట్టి భక్తితో, ఉపాసనతో, పరోపకారం వంటి పుణ్యకార్యాలతో భగవంతుని ప్రీతిగా సేవించి, ఆయన దయతో జ్ఞాననేత్రాన్ని (బుద్ధియోగాన్ని) పొందాలి. ఆ జ్ఞానం ద్వారా క్షేత్రం (శరీరం) వేరు, క్షేత్రజ్ఞుడు (ఆత్మ) వేరు అనే భేదాన్ని తెలుసుకుని, తాను క్షేత్రజ్ఞుడే తప్ప క్షేత్రం కాదని భావిస్తూ జీవుడు మోక్షాన్ని పొందాలి. దుఃఖం పోయి పరమానందం కలగడానికి జీవుడు అనుసరించాల్సిన పద్ధతి ఇదేనని భగవంతుడు ఇక్కడ స్పష్టంగా చెప్పారు.
‘యే విదుర్యాన్తి తే పరమ్’ – అని చెప్పడం వల్ల, ఎవరైనా సరే—ఏ మతం వారైనా, ఏ ఆశ్రమం వారైనా, ఏ కులం వారైనా—జ్ఞాననేత్రాన్ని పొందితే వారు తప్పకుండా ముక్తులవుతారని స్పష్టమవుతోంది. ‘యాన్తి’ (పొందుతారు) అనే పదం వాడటం వల్ల, వారు ఆ మోక్షస్థితిని నిస్సందేహంగా పొందుతారని నిరూపించబడింది. కాబట్టి సాధకులు ఇక తమ మోక్షం విషయంలో ఎలాంటి సందేహం పెట్టుకోకుండా, భగవంతుని మాటలపై పూర్తి నమ్మకం ఉంచి, ప్రయత్నపూర్వకంగా జ్ఞానదృష్టిని పొంది బ్రహ్మసాయుజ్యం (మోక్షం) పొందాలి.