యదా భూతపృథగ్భావం ఏకస్థమనుపశ్యతి ।
తత ఏవ చ విస్తారం బ్రహ్మ సంపద్యతే తదా ॥
యదా, భూత పృథక్ భావమ్, ఏకస్థమ్, అనుపశ్యతి,
తతః, ఏవ, చ, విస్తారమ్, బ్రహ్మ, సంపద్యతే, తదా.
యదా = ఎప్పుడు; భూత పృథక్ భావం = భూతసమూహాల పార్థక్యం, బహుత్వం, నానాత్వం; ఏకస్థమ్ = ఒక్క ఆత్మ యందే నెలకొని ఉండడాన్ని; తతః ఏవ చ = దాని నుండే (ఆ ఆత్మ నుండే); విస్తారమ్ = ఉత్పత్తిని (నానాత్వమును); అను పశ్యతి =శాస్త్రాచార్యోపదేశాన్ని అనుసరించి దర్శిస్తాడో; తదా = అప్పుడు; బ్రహ్మ సంపద్యతే = బ్రహ్మస్వరూపుడు అవుతాడు.
తా ॥ యోగి ఎప్పుడు వివిధ భూతాల ఉనికిని ఆత్మయందు* దర్శిస్తాడో, మరియు ఆ ఆత్మ నుండే భూతాల ఉత్పత్తియని గ్రహిస్తాడో, అప్పుడతడు బ్రహ్మ స్వరూపుడవుతాడు. (గీత : 6-29, 30; 18-20 చూ:) [లేక] యోగి ఎప్పుడు, ‘ఈ భేదసృష్టి అంతా ప్రళయకాలంలో ఏకమై ఈశ్వరశక్తియైన ప్రకృతియందు లయించి, మళ్ళీ సృష్టి సమయంలో వెలికి వస్తున్నది – ఇదంతా కూడా దాని విస్తృతియే’ అని గ్రహిస్తాడో, అప్పుడు ఈ అభేద దర్శన ఫలంగా అతడు బ్రహ్మమే అవుతాడు. (గీత : 6-7 చూ:)
వ్యాఖ్య:-
ఎన్నో ప్రాణులతో నిండి, వేరువేరుగా కనిపిస్తున్న ఈ ప్రపంచం నిజానికి ఒకే స్వరూపంతో ఉంది. ఒకే పరమాత్మలో ఇది వేరువేరుగా ఉన్నట్లు కల్పించబడింది. కాబట్టి ఈ వేర్వేరు రూపాలు సత్యం కాదు. అవి దేని ఆధారంగా కల్పించబడ్డాయో, ఆ ఆత్మ ఒక్కటే సత్యమైనది. ఈ రహస్యాన్ని ఎప్పుడు తెలుసుకుంటాడో, అప్పుడు మనిషి బ్రహ్మాన్ని పొందుతాడు—లేదా బ్రహ్మమే అవుతాడు.
‘అనుపశ్యతి’ – కేవలం ‘చూస్తాడు’ (పశ్యతి) అని చెప్పకుండా ‘అనుసరించి చూస్తాడు/నిరంతరం చూస్తాడు’ (అనుపశ్యతి) అని చెప్పడం వల్ల, ఆ ఏకత్వాన్ని (అంతా ఒక్కటే అనే భావనను) మాటిమాటికీ అభ్యాసం ద్వారా స్పష్టంగా చూడాలని అర్థం.
‘బ్రహ్మ సంపద్యతే తదా’ – మనిషికి మోక్షం ఎప్పుడు లభిస్తుందో ఆ శుభ సమయాన్ని ఇక్కడ చెప్పారు. అది క్యాలెండర్లో ఉండే ఒకానొక నిర్దిష్ట సమయం కాదు. ఏ క్షణంలో అయితే అతడు—వివిధ రూపాలతో ఉన్న ఈ జగత్తు అంతా ఒక్క పరమాత్మలోనే కల్పించబడిందని, ఆ పరమాత్మ నుంచే విస్తరించిందని తెలుసుకుంటాడో—సరిగ్గా ఆ క్షణంలోనే ఆ బ్రహ్మజ్ఞానం వల్ల బ్రహ్మాన్ని పొందుతాడు. (అంటే బ్రహ్మంలో లీనమై, బ్రహ్మ స్వరూపంగానే మిగిలిపోతాడు. అదే మోక్షం).
దీన్ని బట్టి ఈ ప్రపంచంలో అనేకత్వాన్ని (వేరువేరు అనే భావనను) చూడటం బంధానికి కారణమని, ఏకత్వాన్ని (అంతా ఒక్కటే అనే భావనను) చూడటం మోక్షానికి కారణమని తెలుస్తోంది. కాబట్టి తెలివైనవాడు నామరూపాలను వదిలేసి, సచ్చిదానంద లక్షణాన్ని గ్రహించడం ద్వారా… అనేకం ఉన్నచోట ఏకాన్ని చూడటం అలవాటు చేసుకోవాలి.