ప్రకృత్యైవ చ కర్మాణి క్రియమాణాని సర్వశః ।
యః పశ్యతి తథాత్మానం అకర్తారం స పశ్యతి ॥
ప్రకృత్యా, ఏవ, చ, కర్మాణి, క్రియమాణాని, సర్వశః,
యః, పశ్యతి, తథా, ఆత్మానమ్, అకర్తారమ్, సః, పశ్యతి.
యః చ = మరియు ఎవడు; కర్మాణి = మనోవాక్కాయ కృతాలైన కర్మలన్నింటిని; ప్రకృత్యా ఏవ = మహదాదులైన కార్యకారణ ఆకారంగా పరిణమించిన మాయాశక్తి చేతనే; సర్వశః = సర్వవిధాల; క్రియ మాణాని = ఒనర్చబడుతున్నాయి, (అని) తథా = అలాగే; ఆత్మానమ్ = తనను; అకర్తారమ్ = కర్తృత్వరహితునిగా (సర్వోపాధి వర్జితునిగా); పశ్యతి = చూస్తాడో; సః = అతడు; పశ్యతి = యథార్థదర్శనం ఒనర్చుతున్నాడు.
తా ॥ మనోవాక్కాయ కృతాలైన కర్మల నన్నింటిని, దేహేంద్రియ ఆకారంగా పరిణమించిన ప్రకృతియే సర్వవిధాలా ఒనర్చుతోందనీ, ఆత్మ సర్వోపాధి వర్జితం అనీ (దేహాభిమానం చేతనే కర్తృత్వ భ్రాంతి అనీ) గ్రహించే వ్యక్తి, సమ్యక్–దర్శి. (గీత. 3-27; సాంఖ్య కారికా 62 చూ.)
వ్యాఖ్య:-
లోకంలో జరిగే ప్రతి పనిని కేవలం ‘ప్రకృతి’ (మన శరీరం, గుణాలు, మనస్సు) మాత్రమే చేస్తోంది. ఆత్మ (దేవుడు) ఏ పనీ చేయదు. అది కేవలం సాక్షిలా (Witness) చూస్తూ, పక్కన ఉంటుంది. అయస్కాంతం దగ్గర ఇనుము కదిలినట్లు, ఆత్మ అక్కడ ఉండటం వల్ల వచ్చే శక్తితోనే ప్రకృతి (శరీరం) పనులన్నీ చకచకా చేసుకుంటూ పోతుంది. కానీ ఆత్మ మాత్రం “నేను చేస్తున్నాను” అని అనుకోదు, ఏ పనిలోనూ కలుగజేసుకోదు.
ఈ నిజాన్ని ఎవరైతే తెలుసుకుంటారో, వాడే అసలైన తెలివైనవాడు. వాడే “నిజమైన చూపు” ఉన్నవాడు. మిగతా వారికి ముఖానికి కళ్లు ఉన్నప్పటికీ, వారు ఈ సత్యాన్ని చూడలేకపోతున్నారు కాబట్టి గుడ్డివారితో సమానమే.
ప్రపంచంలో చాలామంది అజ్ఞానంతో ఇలా అనుకుంటారు:
- “నేనే ఈ పని చేస్తున్నాను.”
- “నేనే కష్టాలు పడుతున్నాను.”
- “నేనే సుఖపడుతున్నాను.” ఇవన్నీ శరీరం, మనస్సు చేసే పనులే తప్ప ఆత్మవి కాదు. ఇలా శరీరం చేసే పనులను ఆత్మకు అంటగట్టడం వల్లనే మనిషి దుఃఖిస్తున్నాడు. వీరు నిజం తెలియనివారు.
బయట ప్రపంచాన్ని చూడటానికి మామూలు కళ్లు ఉంటే సరిపోతుంది, కానీ ఈ సత్యాన్ని చూడాలంటే ‘జ్ఞాన నేత్రం’ (వివేకం) కావాలి. ఆ జ్ఞాన నేత్రం లేనివాడు దేవుడి దృష్టిలో గుడ్డివాడే. వాడు వెలుగులో ఉన్నా, అజ్ఞానం (అవిద్య) అనే చీకటిలో బతుకుతున్నట్టే లెక్క.