శ్రీభగవానువాచ :
ఇదం శరీరం కౌంతేయ క్షేత్రమిత్యభిధీయతే ।
ఏతద్యో వేత్తి తం ప్రాహుః క్షేత్రజ్ఞ ఇతి తద్విదః ॥
ఇదమ్, శరీరమ్, కౌంతేయ, క్షేత్రమ్, ఇతి, అభిధీయతే,
ఏతత్, యః, వేత్తి, తమ్, ప్రాహుః, క్షేత్రజ్ఞః, ఇతి, తద్విదః.
కౌంతేయ = కుంతీపుత్రా; ఇదమ్ = ఈ; శరీరమ్ = భోగాయతనమైన దేహం; క్షేత్రమ్ = క్షేత్రం; ఇతి = అని; అభిధీయతే = చెప్పబడుతుంది; యః = ఎవడు; ఏతత్ = దీనిని; వేత్తి = తెలుసుకొంటున్నాడో; తద్విదః = క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞ వేత్తలు; తమ్ = వానిని; క్షేత్రజ్ఞః = క్షేత్రజ్ఞుడు; ఇతి = అని; ప్రాహుః = అంటారు.
తా ॥ [పూర్వం “వారిని నేను మృత్యుసంసారసాగరం నుండి సముద్ధరిస్తాను” (12-7) అని భగవంతుని ప్రతిజ్ఞ. జ్ఞానం లేకుంటే సంసారోద్ధరణం సంభవం కాదు. కాబట్టి, ఈ ప్రకృతి-పురుష వివేకాధ్యాయం ఆరంభించబడుతోంది. ఏడవ అధ్యాయంలో పర-అపరములనే ప్రకృతి ద్వయం పేర్కొనబడింది; దీనిని ఎరుగకపోవడం వల్లే, జీవభావాన్ని పొందిన చిత్-అంశకు సంసృతి ఏర్పడుతోంది. ఈ ప్రకృతుల నుండే జీవభోగార్థం, ఈశ్వరుడు సృష్టి యందు ప్రవర్తిల్లుతున్నాడు. క్షేత్ర-క్షేత్రజ్ఞులనబడే ఆ పరాపర ప్రకృతులు రెండూ వేరు. వాటి తత్త్వాన్ని నిరూపించడానికి-] శ్రీభగవానుడు పలికెను: అర్జునా! భోగాయతనమైన* ఈ శరీరాన్నే (సంసారోత్పత్తి భూమియగుట వల్ల) ‘క్షేత్రం’ అని అంటారు. ఎవడు ఈ శరీరాన్ని* (నేను నాది అని) తెలుసుకుంటున్నాడో, అంటే స్వాభావిక జ్ఞాన విషయంగా గాని ఔపదేశిక జ్ఞాన విషయంగా గాని ఒనర్చుచున్నాడో* , అతనిని (కృషీవలుని వలే ఫలభోక్త అగుటచే) క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞ వేత్తలు* ‘క్షేత్రజ్ఞుడు’ అని అంటున్నారు.
వ్యాఖ్య:-
1. క్షేత్రం (శరీరం) అంటే ఏమిటి?
- క్షేత్రం అంటే పొలం: పంటలు బాగా పండటానికి, ఫలాలు ఇవ్వడానికి భూమి ఎలాగైతే ఆధారంగా ఉంటుందో, అలాగే మనలోని ‘జ్ఞానం’ అనే విత్తనం పెరిగి, చివరికి ‘మోక్షం’ అనే పండును ఇవ్వడానికి ఈ శరీరం ఆధారంగా ఉంటుంది.
- సాధనకు ఆధారం: మనం ఏ మంచి పనులు (సాధనలు) చేయాలన్నా ఈ శరీరంతోనే చేయాలి. ధర్మానికి, జ్ఞానానికి ఇది ఒక పొలం లాంటిది కాబట్టి ఈ శరీరాన్ని ‘క్షేత్రం’ అని పిలిచారు.
2. క్షేత్రజ్ఞుడు (ఆత్మ) అంటే ఎవరు?
- తెలుసుకునేవాడు: శరీరం జడమైనది (స్వతహాగా దానికి తెలివి ఉండదు). దీనిని ఒక చైతన్య శక్తి నడిపిస్తూ, తెలుసుకుంటూ ఉంటుంది. ఆ శక్తినే ‘క్షేత్రజ్ఞుడు’ అంటారు. అతడే మనలోని ఆత్మ.
- లక్షణాలు: క్షేత్రజ్ఞుడు ఈ శరీరానికి, ఇంద్రియాలకు కేవలం సాక్షిగా ఉంటాడు (చూస్తూ ఉంటాడు). అతనికి మార్పులు ఉండవు, నాశనం లేదు. అతడు జ్ఞాన స్వరూపుడు.
- చైతన్యం: జడమైన వస్తువు (శరీరం) మరొక జడమైన వస్తువును తెలుసుకోలేదు. కేవలం తెలివి (ప్రజ్ఞ) ఉన్నది మాత్రమే తెలుసుకోగలదు. ఆ ప్రజ్ఞే క్షేత్రజ్ఞుడు.
3. శరీరం వేరు – ఆత్మ వేరు (ముఖ్యమైన పోలిక)
- పొలాన్ని చూసే రైతు, పొలం కంటే ఎలాగైతే వేరుగా ఉంటాడో… శరీరాన్ని చూసే ఆత్మ (క్షేత్రజ్ఞుడు) కూడా శరీరం కంటే వేరుగానే ఉంటాడు.
- ఆత్మ ఈ శరీరంలో ఉన్నప్పటికీ, దానికి సాక్షిగానే ఉంటుంది. మెలకువగా ఉన్నప్పుడు, కలలో, గాఢ నిద్రలో… ఇలా అన్ని స్థితులలోనూ ఆత్మ మేల్కొనే ఉండి అన్నింటినీ గమనిస్తూ ఉంటుంది.