పురుషః ప్రకృతిస్థో హి భుంక్తే ప్రకృతిజాన్ గుణాన్ ।
కారణం గుణసంగోఽస్య సదసద్యోనిజన్మసు ॥
పురుషః, ప్రకృతిస్థః, హి, భుంక్తే, ప్రకృతిజాన్, గుణాన్,
కారణమ్, గుణసంగః, అస్య, సత్ అసత్ యోని జన్మసు.
హి = ఏమన; పురుషః = భోక్త (జీవుడు); ప్రకృతిస్థః = ప్రకృతి యందు వెలయుచు; ప్రకృతి జాన్ గుణాన్ = సుఖ, దుఃఖ, మోహ రూపాలైన ప్రకృతిజాత గుణాలను; భుంక్తే = అనుభవిస్తాడు; అస్య = ఈ జీవుని; సత్ అసత్ యోనిజన్మసు = దేవతాది సత్ జన్మలు, పశ్వాది అసత్ జన్మలు, ఉభయ విధమైన మనుష్య జన్మకూ; గుణ సంగః = గుణముల ఆసక్తియే; కారణమ్ = హేతువు.
తా ॥ భోక్త అయిన పురుషుడు ప్రకృతి యందు వెలయుచూ* సుఖ, దుఃఖ, మోహ ఆకారాలలో అభివ్యక్తాలైన గుణసమూహాలను అనుభవిస్తున్నాడు. ఈ గుణాసక్తియే జీవుణ్ణి దేవ, మనుష్య, పశు జన్మలను గ్రహించేలా చేస్తోంది. (గీత : 14-18 చూ:)
వ్యాఖ్య:–
ఇందులో “మనిషికి జన్మలు ఎందుకు వస్తున్నాయి? ఈ బంధాల నుండి ఎలా బయటపడాలి?” అనే విషయాన్ని ఒక చక్కటి ఉదాహరణతో సహా వివరించారు.
బంధాలకు అసలు కారణం ఏమిటి?
మనిషి ఈ సంసారంలో చిక్కుకోవడానికి, మంచి లేదా చెడ్డ జన్మలు ఎత్తడానికి ప్రధాన కారణం – “ప్రకృతి గుణాలతో పెట్టుకునే సంబంధం (Attachment).”
- ప్రకృతిలో ఉండే సత్వ, రజ, తమో గుణాలతోనూ, వాటి వల్ల పుట్టిన వస్తువులతోనూ మనిషి బంధం పెంచుకోవడమే అసలు సమస్య.
ఆత్మకు ఏమీ లేదు, కానీ…
నిజానికి ఆత్మ (పురుషుడు) ఎప్పుడూ మారదు, దానికి చావు-పుట్టుకలు లేవు. కానీ…
- ఎప్పుడైతే ఆత్మ, “ఈ శరీరమే నేను (అహంకారం), ఈ వస్తువులు నావి (మమకారం)” అని అనుకుంటుందో, అప్పుడే అది ఈ సంసార చక్రంలో ఇరుక్కుపోతుంది.
- ఆత్మకు లేని చావు పుట్టుకలు, కేవలం ఈ శరీరంతో పెట్టుకున్న బంధం వల్లే దానికి ఉన్నట్లుగా అనిపిస్తాయి.
విముక్తి ఎలా? (The Solution)
దుఃఖం పోవాలంటే ఏం చేయాలి?
- “నా కష్టాలన్నింటికీ కారణం నేను ఈ గుణాలతో, శరీరంతో పెట్టుకున్న బంధమే” అని గ్రహించాలి.
- “నేను ఈ శరీరం కాదు, దీని గుణాలు నావి కాదు. నేను కేవలం సాక్షిని, శుద్ధమైన ఆత్మను” అని గట్టిగా భావించాలి.
- ఒక్క మాటలో చెప్పాలంటే: అతుక్కుంటే బంధం (సంసక్తి), వదిలేస్తే మోక్షం (అసంసక్తి).
ఫ్యాక్టరీ ఉదాహరణ (Excellent Analogy)
దీన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ఒక గొప్ప ఉదాహరణ చెప్పారు:
- ఒక పెద్ద ఫ్యాక్టరీలో వందల కొద్దీ చక్రాలు, యంత్రాలు తిరుగుతూ ఉంటాయి. కానీ వాటన్నింటికీ శక్తినిచ్చే ప్రధాన చక్రం (Main Flywheel)కి ఉన్న బెల్టు గనక తెగిపోతే, ఆ క్షణమే ఆ వందల యంత్రాలన్నీ ఒకేసారి ఆగిపోతాయి.
- అలాగే, “నేను-నాది” అనే బంధాన్ని గనక మనం తెంచేసుకుంటే… ఈ జనన మరణాల చక్రం (సంసారం) మొత్తం ఆ క్షణమే ఆగిపోతుంది. అప్పుడు మోక్షం మన చేతిలో ఉన్న ఉసిరికాయలా చాలా సులభంగా దొరుకుతుంది.