కార్యకరణకర్తృత్వే హేతుః ప్రకృతిరుచ్యతే ।
పురుషః సుఖదుఃఖానాం భోక్తృత్వే హేతురుచ్యతే ॥
కార్యకరణ కర్తృత్వే, హేతుః, ప్రకృతిః, ఉచ్యతే,
పురుషః, సుఖదుఃఖానామ్, భోక్తృత్వే, హేతుః, ఉచ్యతే.
కార్య కరణ కర్తృత్వే = కార్య కారణ రూపాలైన శరీరేంద్రియాలను ఉత్పాదన మొనర్చే విషయంలో; ప్రకృతిః = ఈశ్వరుని త్రిగుణాత్మకమైన మాయాశక్తి; హేతుః = కారణమని; ఉచ్యతే = చెప్పబడుతోంది; పురుషః = పురుషుడు (జీవుడు); సుఖ దుఃఖానామ్ = సుఖదుఃఖ సమూహాల; భోక్తృత్వే = భోగవిషయంలో; హేతుః = కారణమని; ఉచ్యతే = చెప్పబడుతోంది.
తా ॥ ఈశ్వరుని త్రిగుణాత్మకమైన మాయాశక్తి(ప్రకృతి) దేహేంద్రియాలను* సృష్టిస్తోంది; జీవుడు సుఖదుఃఖాలను అనుభవిస్తున్నాడు – అని చెప్పబడుతోంది.
వ్యాఖ్య:-
ఇందులో “సుఖదుఃఖాలు ఎవరికి కలుగుతాయి? ప్రకృతికా? పురుషుడికా (ఆత్మకా)?” అనే విషయాన్ని చాలా స్పష్టంగా విడమరిచి చెప్పారు.
1. శరీరం వేరు – చేసేవి వేరు
- కార్యం (పని/ఫలితం): ఇక్కడ ‘కార్యం’ అంటే మన శరీరం.
- కారణం (సాధనాలు): ఇంద్రియాలు, మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం, పంచభూతాలు (గాలి, నీరు, నిప్పు మొదలైనవి) – వీటన్నింటిని ‘కారణం’ అంటారు.
- ప్రకృతి: ఈ శరీరాన్ని, ఇంద్రియాలను, మనసును అన్నింటిని పుట్టించేది ‘ప్రకృతి’ (Nature).
2. సుఖదుఃఖాలు ఎవరికి? (ఒక చిక్కు ప్రశ్న)
ఇక్కడ ఒక ఆసక్తికరమైన విషయం ఉంది. సుఖం గానీ, దుఃఖం గానీ ఎవరికి కలుగుతుంది?
- ప్రకృతికి కలగదు: ఎందుకంటే ప్రకృతి ‘జడమైనది’ (దానికి ప్రాణం/తెలివి లేదు, రాయి లాంటిది). కాబట్టి దానికి బాధ గానీ, సంతోషం గానీ తెలియవు.
- పురుషుడికి (ఆత్మకు) కలగదు: ఎందుకంటే ఆత్మ కేవలం ‘చైతన్యం’ (వెలుగు). అది ‘అసంగుడు’ (దేనినీ అంటుకోనివాడు). కాబట్టి ఆత్మకు కూడా సుఖదుఃఖాలను అనుభవించే గుణం లేదు.
3. మరి బాధపడేది ఎవరు?
ప్రకృతికి తెలివి లేదు, ఆత్మకు అంటుకునే గుణం లేదు. మరి మనకు కష్టసుఖాలు ఎందుకు తెలుస్తున్నాయి?
- కలయిక (సంయోగం): పురుషుడు (ఆత్మ), ప్రకృతితో (శరీరం/మనస్సుతో) కలిసి ఉండటం వల్లే ఈ గందరగోళం జరుగుతోంది.
- భ్రమ: నిజానికి ఆత్మకు ఏ బాధా లేదు. కానీ ప్రకృతితో కలిసి ఉండటం వల్ల, ఆ శరీరానికి/మనసుకు కలిగే బాధలను ఆత్మ “నావే” అని అనుకుంటుంది.
- ఉదాహరణ: ఒక స్వచ్ఛమైన స్ఫటికం పక్కన ఎర్రటి పువ్వు పెడితే, ఆ స్ఫటికం ఎర్రగా కనిపిస్తుంది. నిజానికి స్ఫటికానికి రంగు లేదు, ఆ పువ్వు సాంగత్యం వల్ల అలా కనిపిస్తోంది. అలాగే ఆత్మ కూడా ప్రకృతి వల్ల సుఖదుఃఖాలను అనుభవిస్తున్నట్లు కనిపిస్తుంది (తోచుచున్నాడు).