సర్వేంద్రియగుణాభాసం సర్వేంద్రియవివర్జితమ్ ।
అసక్తం సర్వభృచ్చైవ నిర్గుణం గుణభోక్తృ చ ॥
బహిరంతశ్చ భూతానామచరం చరమేవ చ ।
సూక్ష్మత్వాత్ తదవిజ్ఞేయం దూరస్థం చాంతికే చ తత్ ॥
అవిభక్తం చ భూతేషు విభక్తమివ చ స్థితమ్ ।
భూతభర్తృ చ తద్ జ్ఞేయం గ్రసిష్ణు ప్రభవిష్ణు చ ॥
జ్యోతిషామపి తజ్జ్యోతిః తమసః పరముచ్యతే ।
జ్ఞానం జ్ఞేయం జ్ఞానగమ్యం హృది సర్వస్య ధిష్ఠితమ్ ॥
సర్వ ఇంద్రియ గుణ అభాసమ్, సర్వ ఇంద్రియ వివర్జితమ్,
అసక్తమ్, సర్వభృత్, చ, ఏవ, నిర్గుణమ్, గుణభోక్తృ, చ.
బహిః, అంతః, చ, భూతానామ్, అచరమ్, చరమ్, ఏవ, చ,
సూక్ష్మత్వాత్, తత్, అవిజ్ఞేయమ్, దూరస్థమ్, చ, అంతికే, చ, తత్.
అవిభక్తమ్, చ, భూతేషు, విభక్తమ్, ఇవ, చ, స్థితమ్,
భూతభర్తృ, చ, తత్, జ్ఞేయమ్, గ్రసిష్ణు, ప్రభవిష్ణు, చ.
జ్యోతిషామ్, అపి, తత్, జ్యోతిః, తమసః, పరమ్, ఉచ్యతే.
జ్ఞానమ్, జ్ఞేయమ్, జ్ఞానగమ్యమ్, హృది, సర్వస్య, ధిష్ఠితమ్.
సర్వ ఇంద్రియ గుణ అభాసమ్ = (అది) ఇంద్రియ వ్యాపారాలన్నిటిలో ప్రకాశిస్తుంది (కాని); సర్వ ఇంద్రియ వివర్జితమ్ = ఎటువంటి ఇంద్రియమూ లేనిది; అసక్తమ్ = సంగరహితమూ; సర్వ భృత్ = అన్నిటికీ ఆధారమూ; నిర్గుణం చ ఏవ = త్రిగుణరహితమూ కూడా (అయి); గుణ భోక్తృ చ = గుణాలను పాలించునది.
తత్ చ = మరియు, అది; భూతానామ్ = చరాచరభూతాల; బహిః అంతః చ = బయటా, లోపలా కూడా (ఉంది); అచరమ్ = స్థావరమూ; చరమ్ ఏవ చ = జంగమం కూడా (అవుతోంది); సూక్ష్మత్వాత్ = సూక్ష్మమవడం వల్ల; తత్ = అది; అవిజ్ఞేయం = తెలియబడదు; దూరస్థమ్ = విషయ బద్ధులకు దూరంగా ఉంది; చ అంతికే = మరియు, శుద్ధచిత్తులకు దగ్గరే ఉంది.
తత్ = ఆ; జ్ఞేయమ్ = బ్రహ్మం; భూతేషు = సర్వభూతాలలో; అవిభక్తం చ = కారణస్వరూపంలో అభిన్నమే అయినా; విభక్తం ఇవ చ = కార్యస్వరూపంలో భిన్నమైన దానివలె; స్థితమ్ = వెలయుచున్నది; భూతభర్తృ చ = మరియు, అది భూతాలను పాలిస్తోంది; గ్రసిష్ణు = సంహర్త; ప్రభవిష్ణు చ = సృష్టికర్త కూడా;
తత్ = ఆ బ్రహ్మం; జ్యోతిషామ్ అపి = సూర్యచంద్రాది జ్యోతులకు కూడా; జ్యోతిః = ప్రకాశకమైనది; తమసః = అజ్ఞానాంధకారానికి; పరమ్ = అవ్వలిది (అని); ఉచ్యతే = చెప్పబడుతోంది (ఇదే); జ్ఞానమ్ = బుద్ధి వృత్తులలో అభివ్యక్తమయ్యే జ్ఞానం; జ్ఞేయమ్ = రూపాదుల ఆకారంలో తెలియబడేది; జ్ఞానగమ్యమ్ = అమానిత్వాది సాధనలచే తెలియబడేది; సర్వస్య = అందరి; హృది =హృదయంలో; ధిష్ఠితం = అంతర్యామిగా వెలయునది.
తా ॥ అది సర్వేంద్రియ వ్యాపారాలలో ప్రకాశిస్తోంది, కాని అది ఇంద్రియ రహితమూ, సంగరహితమూ కూడా అయి; (మరుభూమి మృగతృష్ణికకు వలే) అది సర్వభూతాలకూ ఆస్పదమవుతోంది. అది త్రిగుణరహితం* అయి కూడా గుణాలను పాలిస్తోంది. (శ్వేతాశ్వతరోపనిషత్తు. 3-17 చూ:)
తా ॥ అది స్వకార్యాలైన చరాచరాల వెలుపలా, లోపలా కూడా (స్వర్ణం ఆభరణాలలో, నీరు తరంగాలలో ఉండే విధంగా) ఉంది. (కార్యాలు కారణాత్మకాలు అవడం వల్ల) అది స్థావర జంగమాత్మకం.* అది అత్యంత సూక్ష్మం అంటే, రూపాది విహీనమవడం వల్ల అవిజ్ఞేయం. (ప్రకృతి కంటే పరంగా) విషయ బద్ధులకు అతి దూరంలో (ప్రత్యగాత్మ రూపంలో) శుద్ధ చిత్తులకు అత్యంత సమీపంలో ప్రకాశిస్తోంది.
తా ॥ ఈ బ్రహ్మం సర్వభూతాలలో కారణరూపంలో అభిన్నంగానూ, కార్యరూపంలో (సముద్రజాతాలైన ఫేన బుద్బుదాదులు సముద్రం కంటే వేరు కాకపోయినా, వేరైనట్ల్లు తోచే విధంగా) భిన్నంగానూ ప్రతీతమవుతోంది. ఇదియే భూతాలనన్నింటినీ స్థితికాలంలో పోషిస్తోంది, ప్రళయకాలంలో సంహరిస్తున్నది, సృష్టికాలంలో ప్రభవింపజేస్తోంది.
తా ॥ (ప్రకాశిస్తున్నప్పటికీ తోచకపోవడం వల్ల ఇది తమో రూపమా? అనే ఆశంక తొలగింపబడుతోంది-) ఇది ఆదిత్యాది* జ్యోతిస్సమూహాన్ని కూడా ప్రకాశింపజేస్తోంది; అజ్ఞానాంధకారంచే అసంస్పృష్టం* . ఇదియే బుద్ధివృత్తులలో అభివ్యక్తమయ్యే జ్ఞానం, రూపాది ఆకారాలలో తెలియబడే జ్ఞేయం, అమానిత్వాది సాధనలచే తెలియబడేది.* ఇది, అందరి హృదయాలలో అంతర్యామిగా ప్రకాశిస్తోంది.
వ్యాఖ్య:-
ఈ శ్లోకాలలో పరమాత్మను ‘జ్ఞాన గమ్యం’ (జ్ఞానం ద్వారా చేరదగినవాడు) అని పిలిచారు. దీని అర్థం పైన చెప్పుకున్న 20 మంచి గుణాలు (అమానిత్వం మొదలైనవి) ఎవరిలో ఉంటాయో, వారికి మాత్రమే దేవుడు దొరుకుతాడు. ఆ గుణాలు లేనివారికి దేవుడు అందడు. మనుషులు కర్మ మార్గంలో వెళ్ళినా, భక్తి మార్గంలో వెళ్ళినా, లేదా ధ్యాన మార్గంలో వెళ్ళినా… చివరికి అందరూ చేరుకోవాల్సింది ఆ ‘జ్ఞేయ స్వరూపుడైన’ పరమాత్మనే. ఆ పరమాత్మను తెలుసుకుంటేనే ఎవరికైనా మోక్షం వస్తుంది. వేరే దారి లేదు.
మోక్షం కోరుకునేవారు (ముముక్షువులు) రెండు పనులు చేయాలి:
- వాసనా క్షయం (Cleaning): మనసులో ఉన్న పాత అలవాట్లు, కోరికలు, మలినాలను తొలగించుకోవాలి (సాధన).
- తత్వ జ్ఞానం (Learning): దేవుడి తత్వాన్ని గురించి తెలుసుకుంటూ, ఆయన్ను స్మరిస్తూ ఉండాలి (జ్ఞానం).
- అంటే… గమ్యం గురించి తెలియాలి, అక్కడికి వెళ్ళే సాధనా ఉండాలి.
“నేనే ఆ దేవుణ్ణి” అని భావించాలి
భగవద్గీత యొక్క ముఖ్య ఉద్దేశం, సారం అంతా ఈ పరమాత్మ తత్వమే. కాబట్టి సాధకులు ఏం చేయాలంటే: ఈ శ్లోకాల అర్థాన్ని బాగా మనసుకెక్కించుకోవాలి. “ఆ పరమాత్మ వేరు, నేను వేరు కాదు. ఆ పరబ్రహ్మ స్వరూపాన్ని నేనే” అని గట్టిగా భావించాలి (ధ్యానం చేయాలి). తన మనసును ఆ దేవుడిలో పూర్తిగా లీనం చేసి, సాక్షాత్ బ్రహ్మ స్వరూపంగా వెలిగేలా ప్రయత్నించాలి. అలా జీవించడమే మానవ జన్మకు సార్థకత.
‘అసక్తం’ – ‘చూసే స్వభావం’ (దృక్ స్వరూపం) ఉన్న ఆత్మ, తనకు ‘కనిపించే’ విషయాలను (దృశ్యాలను) ఏమాత్రం అంటుకోకుండా ఉంటుంది.
‘బహిరన్తశ్చ భూతానామ్’ – “భగవంతుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు?” అనే ప్రశ్నకు ఇక్కడ సమాధానం ఇవ్వబడింది. కదిలేవి, కదలనివి—అన్ని జీవుల లోపల, బయట కూడా పరమాత్మ ఉన్నాడని ఇక్కడ స్పష్టంగా చెప్పబడింది. కాబట్టి మనం చేసే పాపపుణ్యాలను భగవంతుడు చాలా దగ్గరగా ఉండి గమనిస్తున్నాడని తెలుసుకుని, ప్రజలు పాపపు పనులు చేయకూడదు.
‘అచరం చరమేవ చ’ – ఒకే వస్తువు కదులుతూ, అదే సమయంలో కదలకుండా ఎలా ఉండగలదు? ఉదాహరణకు, కలలో ఒక వ్యక్తి కలల ప్రపంచంలో తిరుగుతున్నట్లు అనిపించినా, నిజానికి తన పడకపై కదలకుండా పడుకొనే ఉంటాడు కదా! అలాగే, కల లాంటి ఈ ప్రపంచంలో జీవుల రూపంలో భగవంతుడు కదులుతున్నట్లు కనిపించినా, నిజానికి బ్రహ్మ స్వరూపంలో ఆయన నిశ్చలంగానే ఉంటాడు. లేదా, కదిలే మనుషులు, పశువులు, పక్షులు మొదలైన రూపాల్లోనూ; కదలని రాళ్ళు, కొండలు వంటి రూపాల్లోనూ ఆయనే ఉన్నాడని కూడా అర్థం చేసుకోవచ్చు.
‘సూక్ష్మాత్వాత్తదవిజ్ఞేయమ్’ – స్థూలాకాశం, చిత్తాకాశం, చిదాకాశం అని మూడు రకాల ఆకాశాలు ఉన్నాయి. ఇవి ఒకదానికంటే ఒకటి చాలా సూక్ష్మంగా ఉంటాయి. వీటిలో మూడవదైన ‘చిదాకాశం’ అనేది తెలుసుకోవలసిన పరబ్రహ్మ స్వరూపం. కాబట్టి అది అత్యంత సూక్ష్మమైనది. స్థూల దృష్టికి, ప్రాపంచిక దృష్టికి, లేదా అజ్ఞాన దృష్టికి అది కనిపించదు. కేవలం జ్ఞాననేత్రం ద్వారా మాత్రమే దాన్ని తెలుసుకోగలం.
‘అన్తికే చ తత్’ – పరమాత్మ ప్రజలకు అతి దగ్గరగా ఉన్నాడని ఇక్కడ చెప్పబడింది. కాబట్టి శిక్షించే అధికారి పక్కనే ఉన్నాడని భావించి, ఎలాంటి పాపపు పనులూ చేయకూడదు.
‘అవిభక్తం చ భూతేషు విభక్తమివ చ స్థితమ్’ – వాస్తవానికి పరమాత్మ జీవులందరిలో వేరువేరుగా లేరు; ఆయన ఎప్పుడూ ముక్కలుగా విడిపోలేదు. అజ్ఞానం వల్లనే మనకు అలా వేరువేరుగా ఉన్నట్లు అనిపిస్తోంది. అందుకే ఇక్కడ ‘ఇవ’ (అన్నట్లుగా) అనే పదాన్ని వాడారు. ఉదాహరణకు, కుండలోని నీటిలో, నదిలోని నీటిలో, సముద్రపు నీటిలో సూర్యుడు వేరువేరుగా కనిపించినా, నిజమైన సూర్యుడు ఒక్కడే కదా! అలాగే పరమాత్మ కూడా ఒక్కడే అని తెలుసుకోవాలి. పూలదండలో దారంలాగా సమస్త జీవులలో ఒకే విధంగా ఉన్న ఆ పరమాత్మను తెలుసుకొని జన్మను సార్థకం చేసుకోవాలి.
‘భూతభర్తృ చ, గ్రసిష్ణు ప్రభవిష్ణుచ’ – పుట్టించేవాడు, పోషించేవాడు, లయం చేసేవాడు (అంతం చేసేవాడు)—అంతా ఆ పరమాత్మే. సృష్టి, స్థితి, లయాలకు కారకుడు ఆయనే. బ్రహ్మ, విష్ణు, శివుడు—ఈ మూడు రూపాలు కూడా ఆయనవే.
‘తమసః పరముచ్యతే’ – ఈ బ్రహ్మాండాలన్నీ, మనస్సు, బుద్ధి మొదలైనవన్నీ తమస్సులోనే—అంటే మాయలో, అవిద్యలో ఉన్నాయి. కానీ పరమాత్మ ఆ తమస్సు (చీకటి/మాయ) కు ఆవల ఉన్నారు. కాబట్టి మాయ తాలూకు ఏ దోషాలు, మలినాలు ఆయనకు అంటుకోవు. మోక్షాన్ని కోరుకునేవారు తమ నిజమైన స్వరూపం కూడా అటువంటి దోషరహితమైన పరబ్రహ్మమే అని ఎప్పుడూ భావిస్తూ, మాయా దోషాలను దరిచేరనీయకుండా చూసుకోవాలి.
‘జ్ఞానం జ్ఞేయం జ్ఞానగమ్యమ్’ – మొదటి ‘జ్ఞానం’ అంటే శుద్ధ చైతన్యం అని అర్థం. రెండవ ‘జ్ఞానం’ అంటే అమానిత్వం (వినయం) మొదలైన సద్గుణాలు అని అర్థం. ఈ అధ్యాయంలో పరమాత్మకు ‘జ్ఞేయం’ అనే పేరు ఇచ్చారు. అంటే ‘తెలుసుకోదగినది’ అని అర్థం. ప్రపంచంలో మిగతా ఎన్ని వస్తువుల గురించి తెలుసుకున్నా, తెలుసుకోదగిన ఆ పరబ్రహ్మాన్ని తెలుసుకోకపోతే అవన్నీ నిరుపయోగమే అవుతాయి. ఎందుకంటే, ప్రపంచ వస్తువుల జ్ఞానం వల్ల జనులు జనన మరణ చక్రం (పుట్టుక-చావుల ప్రవాహం) నుంచి తప్పించుకునే శక్తిని పొందలేరు. “భగవంతుడిని ఎలా పొందాలి?” అనే ప్రశ్నకు ‘జ్ఞానగమ్యమ్’ అని సమాధానం ఇవ్వబడింది. అంటే అమానిత్వం (వినయం) మొదలైన జ్ఞాన గుణాల ద్వారానే భగవంతుడు లభిస్తాడు అని అర్థం. కాబట్టి ఎవరైనా సరే, భగవంతుడు చెప్పిన ఈ అమానిత్వాది సద్గుణాలను కలిగి ఉంటే, వారు తప్పకుండా ఆ జ్ఞేయాన్ని (పరమాత్మను) పొంది తీరుతారు.
‘హృది సర్వస్య విష్ఠితమ్’ – అందరి హృదయాల్లో భగవంతుడు నివసిస్తున్నాడని ఇక్కడ చెప్పబడింది. ‘సర్వస్య’ అని చెప్పడం వల్ల చీమలాంటి చిన్న జీవి నుంచి బ్రహ్మదేవుడు వరకు—అన్ని ప్రాణుల హృదయాల్లోనూ, కదలని స్థావరాల్లోనూ కూడా భగవంతుడు ఉన్నాడని అర్థం. అందుకే తన హృదయంలో ఉన్న పరమాత్మను పొందే హక్కు పాపికి, చండాలుడికీ కూడా ఉంది. ఆత్మజ్ఞానం అందరికీ జన్మహక్కు. కాబట్టి జాతి–మత భేదాలు చూడకుండా ప్రతి ఒక్కరూ ఎలాంటి అడ్డంకులు లేకుండా భగవంతుణ్ణి పొందడానికి ప్రయత్నించవచ్చు. భగవంతుడు హృదయంలోనే ఉన్నాడని చెప్పడం వల్ల, ఆయన మన శరీరంలోనే అత్యంత దగ్గరగా ఉన్నాడని నిశ్చయించాలి. అందుకే పాపపు పనులు చేయకుండా, భగవంతుణ్ణి పొందేందుకు నిరంతరం ప్రయత్నిస్తూ ఉండాలి.
ప్రశ్న: మనం తెలుసుకోవలసిన పరబ్రహ్మ (దేవుడు) స్వరూపం ఎలా ఉంటుంది?
జవాబు: ఆ పరమాత్మ లక్షణాలు ఈ కింది విధంగా ఉంటాయి:
- విశ్వరూపుడు: ఆయనకు అన్నిచోట్లా చేతులు, కాళ్లు, కళ్లు, తలలు, నోళ్లు, చెవులు ఉన్నాయి. (అంటే ఆయన శక్తి అన్నిచోట్లా పని చేస్తూనే ఉంటుంది).
- సర్వవ్యాపి: ఆయన ఈ విశ్వం మొత్తాన్ని ఆవరించి (కప్పివేసి) ఉన్నాడు.
- ఇంద్రియాలకు శక్తి: మన కళ్లు, చెవులు వంటి ఇంద్రియాలు పని చేయడానికి ఆయనే శక్తిని ఇస్తాడు.
- నిరాకారుడు: ఆయనకు శక్తిని ఇచ్చే గుణం ఉన్నా, ఆయనకు భౌతికంగా ఇంద్రియాలు (కళ్లు, కాళ్లు మొదలైనవి) ఉండవు.
- అంటీ అంటనివాడు: ఆయన దేనినీ అంటుకోడు (సంబంధం లేనట్లు ఉంటాడు).
- ఆధారం: కానీ, సమస్త లోకాలను ఆయనే మోస్తాడు (భరిస్తాడు).
- నిర్గుణుడు: సత్వం, రజస్సు, తమస్సు అనే మూడు గుణాలకు ఆయన అతీతుడు (అవి ఆయనలో ఉండవు).
- భోక్త: గుణాలు లేకపోయినా, జీవుల ద్వారా ఆ గుణాలను అనుభవిస్తున్నట్లు కనిపిస్తాడు.
- లోపలా బయటా: ప్రాణుల శరీరాల లోపల, బయట కూడా ఆయనే ఉంటాడు.
- స్థిరత్వం: ఆయన అచలుడు (కదలనివాడు).
- చలనం: కానీ కదిలే వాటిలో కూడా ఆయనే ఉంటాడు (కదులుతున్నట్లు కనిపిస్తాడు).
- అతి సూక్ష్మం: ఆయన చాలా సూక్ష్మంగా ఉండటం వల్ల అజ్ఞానులకు అర్థం కాడు (కనిపించడు).
- దూరం: తెలియనివారికి (అజ్ఞానులకు) ఆయన చాలా దూరంగా ఉన్నట్లు ఉంటాడు.
- దగ్గర: తెలుసుకున్నవారికి (జ్ఞానులకు) ఆయన అత్యంత దగ్గరగా ఉంటాడు.
- విభజన లేనివాడు: ఆకాశంలాగా ఆయన ఒక్కడే. కానీ వేర్వేరు ప్రాణులలో వేర్వేరుగా ఉన్నట్లు (విభజింపబడినట్లు) కనిపిస్తాడు.
- సృష్టికర్త: ప్రాణులను పుట్టించేది, పోషించేది, చివరకు లయం (నాశనం) చేసేది ఆయనే.
- జ్యోతులకే జ్యోతి: సూర్యుడు, చంద్రుడు వంటి ప్రకాశించే వస్తువులకు కూడా వెలుగునిచ్చేది ఆయనే.
- జ్ఞాన స్వరూపం: ఆయన చీకటి (అజ్ఞానం) కంటే వేరైనవాడు. స్వయంగా జ్ఞాన స్వరూపుడు.
- చైతన్యం: ఆయన స్వచ్ఛమైన చైతన్య (Consciousness) రూపంలో ఉంటాడు.
- తెలియదగినవాడు: మనిషి తెలుసుకోవలసిన ఏకైక నిజం ఆయనే.
- సాధనతో లభించేవాడు: పైన చెప్పుకున్న వినయం, అహంకారం లేకపోవడం వంటి జ్ఞాన గుణాలు ఉన్నవారికే ఆయన దొరుకుతాడు.
- హృదయవాసి: అన్నింటికంటే ముఖ్యంగా, సమస్త ప్రాణుల హృదయాలలో ఆయన ప్రత్యేకంగా నివాసం ఉంటాడు.