సమశ్శత్రౌ చ మిత్రే చ తథా మానాపమానయోః ।
శీతోష్ణసుఖదుఃఖేషు సమస్సంగవివర్జితః ॥ 18
తుల్యనిందాస్తుతిర్మౌనీ సంతుష్టో యేన కేనచిత్ ।
అనికేతః స్థిరమతిః భక్తిమాన్ మే ప్రియో నరః ॥ 19
సమః, శత్రౌ, చ, మిత్రే, చ, తథా, మాన అపమానయోః,
శీత ఉష్ణ సుఖదుఃఖేషు, సమః, సంగ వివర్జితః.
తుల్య నిందా స్తుతిః, మౌనీ, సంతుష్టః, యేన, కేనచిత్,
అనికేతః, స్థిరమతిః, భక్తిమాన్, మే, ప్రియః, నరః.
శత్రౌ చ మిత్రే చ =శత్రుమిత్రుల పట్ల; సమః = సమభావం కలవాడూ; తథా = అదే విధంగా; మాన అపమానయోః = గౌరవపరాభవాల పట్ల; శీత ఉష్ణ సుఖ దుఃఖేషు = శీతోష్ణ సుఖ దుఃఖాల యెడనూ; సమః = సమంగా భావించేవాడూ; తుల్య నిందా స్తుతిః = ప్రశంసను, నిందను సమంగా గ్రహించేవాడూ; సంగ వివర్జితః = ఆసక్తిరహితుడూ; మౌనీ = వాక్సంయమం కలవాడూ; యేన కేనచిత్ = ఒకించుక ఏమి లభించినా; సంతుష్టః = తృప్తిచెందే వాడూ; అనికేతః = నిర్దిష్టమైన వాసస్థానం లేనివాడూ; స్థిర మతిః = నిశ్చల చిత్తుడూ; భక్తిమాన్ = భక్తియుక్తుడూ అయిన; నరః = నరుడు; మే = నాకు; ప్రియః = ఇష్టుడు.
తా ॥ శత్రుమిత్రులు, గౌరవపరాభవాలు, శీతోష్ణ సుఖదుఃఖాలు, నిందా స్తుతులు – వీటి యెడల సమదృష్టి కలిగి, లభించిన ఏ కొద్ది తోడనో పరితృప్తిని పొందుతూ* , మౌనియై, స్థిరనివాసం లేక, నిశ్చలచిత్తాన్నీ, భక్తినీ కలిగి ఉండే వ్యక్తి నాకు ప్రియమైనవాడు.
వ్యాఖ్య:-
ఈ రెండు శ్లోకాలలో మనిషికి ఎదురయ్యే ఐదు రకాల ద్వంద్వాల గురించి చెప్పారు:
- శత్రువులు – మిత్రులు (Enemies & Friends).
- గౌరవం – అవమానం (Honor & Insult).
- చలి – వేడి (Cold & Heat).
- సుఖం – దుఃఖం (Happiness & Sadness).
- నింద – స్తుతి (Criticism & Praise / తిట్లు & పొగడ్తలు).
జీవితంలో ఈ ద్వంద్వాలలో ఏది ఎదురైనా సరే… మనసులో ఎలాంటి ఆందోళన, కోపం, లేదా అతి సంతోషం (మనోవికారం) లేకుండా… అన్నింటినీ ఒకేలా (సమస్థితిలో) స్వీకరించేవాడే నిజమైన భక్తుడు.
‘మౌనీ’ – మౌనం అంటే కేవలం నోటితో మాట్లాడకుండా ఉండటం (వాక్కును ఆపడం) మాత్రమే కాదు; మనసు కూడా మౌనంగా ఉండాలి. (అంటే మనసులో అనవసరమైన ఆలోచనల గొడవ ఉండకూడదు). నిజమైన భక్తుడి మనసు ఎప్పుడూ (నిరంతరం) ఆ దేవుడి మీదే లగ్నమై ఉంటుంది. అందుకే, అతను ఇతరులతో అనవసరంగా ఎక్కువగా మాట్లాడడు (వృధా ప్రసంగాలు చేయడు). అంతేకాదు, ‘మౌని’ అనే పదానికి మరొక లోతైన అర్థం కూడా ఉంది. మౌని అంటే కేవలం నోరు మూసుకుని కూర్చున్నవాడు అని కాదు; ‘మననశీలుడు’ అని అర్థం. అంటే—ఎప్పుడూ తన మనసులో దేవుడి గురించి ఆలోచించేవాడు (మననం/ధ్యానం చేసేవాడు) అని అర్థం.
‘అనికేతః’ – ‘నికేతము’ అంటే నివాసం లేదా ఇల్లు. ‘అనికేతుడు’ అంటే సొంత ఇల్లు లేనివాడు, లేదా ఉన్న ఇంటిపై మమకారం లేనివాడు అని అర్థం. దీనికి రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి:
- ఏ సమయానికి ఎక్కడ చోటు దొరికితే అక్కడ ఉంటూ, దాంతోనే తృప్తి పడేవాడు.
- ఒకవేళ ఒక ఇంట్లోనో, ఆశ్రమంలోనో (మఠంలోనో) ఉన్నా సరే… ‘ఇది నాది’ అనే మమకారం గానీ, దాని మీద ఆసక్తి గానీ, బంధం గానీ పెట్టుకోనివాడు. (ఉన్నంత సేపు ఉంటాడు, వెళ్ళమంటే వెంటనే వెళ్ళిపోతాడు).
దీనికి మరొక ఆధ్యాత్మిక అర్థం కూడా ఉంది. ‘నికేతము’ అంటే ‘శరీరం’ (మనం ఉండే ఇల్లు) అని కూడా చెప్పుకోవచ్చు. కాబట్టి, ‘అనికేతుడు’ అంటే—ఈ శరీరం మీద మమకారం (దేహాభిమానం) లేనివాడు అని అసలు అర్థం.
‘స్థిరమతిః’ – ఆధ్యాత్మిక (దైవ) విషయాల్లో అయినా, లేదా ప్రపంచ (లౌకిక) విషయాల్లో అయినా సరే… ఎటూ ఊగిసలాడకుండా స్థిరమైన నిర్ణయాలు (గట్టి పట్టుదల) ఉన్నవాడు అని దీని అర్థం.
‘భక్తిమాన్’ – నిజమైన భక్తుడికి ఎలాంటి లక్షణాలు ఉండాలో ఇప్పటివరకు చెప్పుకున్నాం. ఈ 35 మంచి గుణాలు ఎవరిలో ఉంటాయో వారే భక్తులు అని చెప్పారు. బాగా గమనిస్తే… ఇవన్నీ ఒక ‘జ్ఞాని’కి ఉండే లక్షణాలే. దీన్ని బట్టి మనకు ఏం అర్థమవుతుందంటే—నిజానికి ‘గొప్ప భక్తికి’ (పరాభక్తి), ‘జ్ఞానానికి’ అసలు తేడానే లేదు. రెండూ ఒక్కటే.
- ప్రారంభ దశ: భక్తి మొదలైన కొత్తలో… భక్తుడు దేవుడిని బయట దొరికే ఆకులు, పూలతో (పత్ర పుష్పాలతో) పూజిస్తాడు.
- ఎదిగిన దశ: కానీ, మనసు పరిపక్వం చెందే కొద్దీ (వికాసం పొందే కొద్దీ)… అందరిలోనూ నిండి ఉన్న ఆ దేవుడిని (సర్వాంతర్యామిని) బయట పూలతో కాకుండా, తన ‘మనసు’ అనే పువ్వులతో (మంచి గుణాలతో) పూజిస్తాడు.
శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యులు తమ ‘శివానందలహరి’ అనే గ్రంథంలో ఇలా అన్నారు: ‘ఓ ఉమాపతీ! ఓ పరమేశ్వరా! మనుషులు తమ మనసు అనే తామర పువ్వును (చిత్త సరోజాన్ని) నీకు అర్పించేసి, హాయిగా సుఖంగా ఉండటం ఎందుకు తెలుసుకోలేకపోతున్నారో కదా! (అయ్యో! ఎంత అజ్ఞానంలో ఉన్నారు)’ అని ఆవేదన వ్యక్తం చేశారు. శంకరులు చెప్పినట్లే… నిజమైన భక్తుడు బయట దొరికే పూలతో కాకుండా, తన ‘మనసు’ అనే పువ్వుతో దేవుడిని పూజిస్తాడు. అసలు ఆ మనసులో పూసే పువ్వులు అంటే ఏంటి? ఈ అధ్యాయంలో (భక్తియోగంలో) దేవుడు ఏ 35 మంచి గుణాలనైతే చెప్పారో… అవే ఆ నిజమైన పువ్వులు. వాటితోనే మనం దేవుడిని అర్చించాలి.
మరియు —
అహింసా ప్రథమం పుష్పం పుష్పమి న్డ్రియనిగ్రహః సర్వభూత దయాపుష్పం క్షమాపుష్పం విశేషతః శాన్తిపుష్పం తపః పుష్పం ధ్యానపుష్పం తథైవచ సత్యమష్టవిధం పుష్పం విష్ణోః ప్రీతికరం భవేత్.
శ్లోకంలో చెప్పినట్లుగా… విష్ణుమూర్తికి ఈ క్రింది ఎనిమిది రకాల పువ్వులంటే (గుణాలంటే) చాలా ఇష్టం:
- అహింస: ఎవరినీ హింసించకపోవడం (మొదటి పువ్వు).
- ఇంద్రియ నిగ్రహం: కోరికలను అదుపులో ఉంచుకోవడం.
- సర్వభూత దయ: సకల ప్రాణుల పట్ల దయ కలిగి ఉండటం.
- క్షమ: ఓర్పు లేదా క్షమించే గుణం.
- శాంతి: మనశ్శాంతి.
- తపస్సు: దైవచింతనతో కూడిన తపన.
- ధ్యానం: ఏకాగ్రతతో కూడిన భక్తి.
- సత్యం: ఎప్పుడూ నిజమే మాట్లాడటం.
ఈ ఎనిమిదింటినీ ‘అష్టవిధ పుష్పాలు’ అంటారు. ఇవి దేవుడికి అత్యంత ప్రీతికరమైనవి. కాబట్టి, మనం పూజ చేసేటప్పుడు కేవలం బయట తోటలో దొరికే పూలతోనే కాకుండా… ఈ మంచి గుణాలు అనే ‘మనసులోని పూలతో’ కూడా దేవుడిని ఆరాధించడం చాలా శ్రేయస్కరం (మంచిది). అందుకే, మోక్షం కోరుకునేవారు (ముముక్షువులు) ఈ అధ్యాయంలో చెప్పిన మంచి గుణాలన్నింటినీ బాగా అభ్యాసం చేసి (ప్రాక్టీస్ చేసి), వాటిని తమలో పెంచుకుని… భగవంతుడికి ఇష్టమైనవారిగా మారాలి.
ఈ ప్రపంచంలో మనిషి సంపాదించుకోగలిగే వాటన్నింటిలోనూ… అత్యంత గొప్పది, అత్యంత విలువైనది ‘భగవంతుడి ప్రేమ’ (భగవత్ ప్రీతి) మాత్రమే. కాబట్టి ప్రతి ఒక్కరూ దానిని తప్పకుండా సంపాదించుకోవాలి. మరి ఆ దేవుడి ప్రేమ మనకు ఎలా దొరుకుతుంది? ఈ అధ్యాయంలో గానీ, భగవద్గీతలో ఇతర చోట్ల గానీ చెప్పిన మంచి గుణాలన్నింటినీ (సద్గుణ రాశిని) మనం సరిగ్గా పాటిస్తే… భగవంతుడు మనల్ని చూసి సంతోషిస్తాడు, మనల్ని ఇష్టపడతాడు. ‘అలాంటి మంచి గుణాలున్న భక్తుడంటే నాకు చాలా ఇష్టం’ అని కృష్ణుడే స్వయంగా చెప్పారు కదా! మనకు దేవుడంటే ఇష్టం/ప్రేమ ఉండొచ్చు. కానీ, ‘అసలు దేవుడికి మనమంటే ఇష్టం ఉందా లేదా?’ అని మనం ఆలోచించుకోవాలి. (మనం ఆయన్ని ప్రేమించడం కాదు, ఆయన మనల్ని ప్రేమించేలా మనం ప్రవర్తించాలి). భగవంతుడు చెప్పిన మాటలకు గానీ, శాస్త్రాలకు గానీ వ్యతిరేకంగా (విరుద్ధంగా) నడిచేవాడు… ఎప్పటికీ దేవుడి ప్రేమను, దయను పొందలేడు. కాబట్టి, భగవంతుడు చెప్పిన ఈ 35 మంచి గుణాలను ప్రజలందరూ అలవర్చుకుని, దేవుడి అనుగ్రహానికి పాత్రులు కావాలి.
‘నరః’ – ఇక్కడ ‘నరః’ (మనిషి) అనే పదాన్ని వాడారు. దీనిని బట్టి—ఏ మనిషైనా సరే (కుల, మత, వర్గ బేధాలు లేకుండా) ఆ స్థితిని, అంటే భగవంతుడి అనుగ్రహాన్ని పొందవచ్చని స్పష్టంగా తెలుస్తోంది.
ప్రశ్న: ఈ అధ్యాయంలో భక్తుడికి ఉండాల్సిన లక్షణాలు మొత్తం ఎన్ని చెప్పారు? అవి ఏంటి?
జవాబు: మొత్తం 35 లక్షణాలు చెప్పారు. అవి వరుసగా:
- ద్వేషం లేకపోవడం: ఏ ప్రాణినీ ద్వేషించకూడదు.
- మైత్రి: అందరితో స్నేహంగా ఉండాలి.
- కరుణ: దయ కలిగి ఉండాలి.
- మమకారం లేకపోవడం: ‘నాది’ అనే భావన వదిలేయాలి.
- అహంకారం లేకపోవడం: ‘నేను’ అనే గర్వం ఉండకూడదు.
- సమభావం (సుఖదుఃఖాలు): కష్టం వచ్చినా, సుఖం వచ్చినా ఒకేలా తీసుకోవాలి.
- ఓర్పు: సహనం ఉండాలి (క్షమించే గుణం).
- నిత్య సంతృప్తి: ఎప్పుడూ తృప్తిగా ఉండాలి.
- మనోనిగ్రహం: మనసును అదుపులో ఉంచుకోవాలి (యోగి).
- దృఢ నిశ్చయం: గట్టి పట్టుదల ఉండాలి.
- అర్పణ: మనసు, బుద్ధి రెండూ దేవుడికే అర్పించాలి.
- భయం లేకపోవడం: లోకాన్ని చూసి తాను భయపడకూడదు, తనను చూసి లోకం భయపడకూడదు.
- ఉద్వేగాలు లేకపోవడం: అతి సంతోషం, కోపం, భయం వంటివి ఉండకూడదు.
- అపేక్ష లేకపోవడం: దేనిమీదా ఆశ పడకూడదు.
- శుచిత్వం: బయట, లోపల శుభ్రంగా ఉండాలి.
- కార్య దక్షత: పనులు సమర్థవంతంగా చేయాలి.
- తటస్థత: దేనికీ పక్షపాతం లేకుండా, ఉదాసీనంగా ఉండాలి.
- దిగులు లేకపోవడం: మనసులో ఆందోళన (వ్యాకులత) ఉండకూడదు.
- ఫలత్యాగం: చేసే పనుల ఫలితాన్ని (లేదా ఆరంభాలను) వదిలేయాలి.
- పొంగిపోకపోవడం: సంతోషం వస్తే ఎగిరి గంతేయకూడదు.
- ద్వేషించకపోవడం: ఎవరినీ అసహ్యించుకోకూడదు.
- శోకించకపోవడం: దేనికీ ఏడవకూడదు.
- కోరికలు లేకపోవడం: ఏదీ కావాలని కోరుకోకూడదు.
- శుభాశుభ పరిత్యాగం: మంచి, చెడు రెండింటినీ దేవుడికి వదిలేయాలి.
- సమత్వము (శత్రుమిత్రులు): శత్రువునైనా, మిత్రుడిని అయినా ఒకేలా చూడాలి.
- సమభావం (మానావమానాలు): గౌరవం ఇచ్చినా, అవమానం జరిగినా చలించకూడదు.
- సమత్వము (శీతోష్ణాలు): చలి, వేడిలను సమానంగా తట్టుకోవాలి.
- సమభావం (సుఖదుఃఖాలు): ఆనందం, బాధలను సమానంగా స్వీకరించాలి.
- సంగం లేకపోవడం: దేనికీ, ఎవరికీ అతుక్కుపోకూడదు (Attachment వద్దు).
- సమత్వము (నిందాస్తుతులు): తిట్టినా, పొగిడినా ఒకేలా ఉండాలి.
- మౌనం: మౌనంగా (లేదా దైవధ్యానంలో) ఉండాలి.
- సంతృప్తి: ఏది దొరికితే దాంతోనే తృప్తి పడాలి.
- అనికేతత్వం: ఉండే ఇల్లు/చోటు మీద మమకారం ఉండకూడదు.
- స్థిర బుద్ధి: నిలకడైన బుద్ధి కలిగి ఉండాలి.
- భక్తి: భగవంతుడిపై అచంచలమైన భక్తి ఉండాలి.