అనపేక్షః శుచిర్దక్షః ఉదాసీనో గతవ్యథః ।
సర్వారంభపరిత్యాగీ యో మద్భక్తః స మే ప్రియః ॥ 16
అనపేక్షః, శుచిః, దక్షః, ఉదాసీనః, గతవ్యథః,
సర్వ ఆరంభ పరిత్యాగీ, యః, మద్భక్తః, సః, మే, ప్రియః.
యః = ఏ; మద్భక్తః = నా భక్తుడు; అనపేక్షః = దేహేంద్రియ విషయాలపై కోర్కె లేనివాడో (యదృచ్ఛగా లభించిన విషయాలలో కూడా ఆశించడో); శుచిః = బాహ్యాభ్యంతర పరిశుద్ధి గలవాడో; దక్షః = యథాప్రాప్త కార్యాచరణ సమర్థుడో; ఉదాసీనః = పక్షపాతశూన్యుడో; గతవ్యథః = భయరహితుడో (మనోవైకల్య రహితుడో); సర్వ ఆరంభ పరిత్యాగీ = సకామ కర్మానుష్ఠాన త్యాగియో; సః = అతడు; మే = నాకు; ప్రియః = ఇష్టుడు.
తా ॥ నిస్పృహుడూ, బాహ్యాభ్యంతర శౌచసంపన్నుడూ, దక్షుడూ, పక్షపాత శూన్యుడూ, సకామకర్మత్యాగీ అయిన భక్తుడు నాకు ఇష్టుడు.
వ్యాఖ్య:-
‘శుచిర్దక్షః’ – బయట, లోపల శుభ్రంగా ఉండాలి: “మనం బయట (శరీరం) మరియు లోపల (మనసు) రెండింటిలోనూ స్వచ్ఛతను (Cleanliness) కాపాడుకోవాలి. మన శరీరం (Body), మన బట్టలు (Clothes), మన చుట్టుపక్కల వాతావరణం (Surroundings), మన మనస్సు (Mind)… ఇవన్నీ ఎప్పుడూ చాలా శుభ్రంగా, నిర్మలంగా ఉండాలి. ఎందుకంటే—మురికిలో ఉండేవాళ్ళకు మురికి ఆలోచనలే వస్తాయి (Environment affects the mind). పరిసరాలు అపరిశుభ్రంగా ఉంటే మనసు కూడా పాడవుతుంది. కాబట్టి, శరీరాన్ని, మనసును రెండింటినీ కచ్చితంగా శుభ్రంగా ఉంచుకోవాలి. అందుకే శ్రీకృష్ణుడు భగవద్గీతలో చాలా చోట్ల ‘శుచిత్వం’ (శుభ్రత/Purity) గురించి నొక్కి చెప్పారు.
‘దక్షః’ – మనం చేసే లౌకిక పనులైనా (ఆఫీసు/ఇంటి పనులు), లేదా ఆధ్యాత్మిక సాధనలైనా (పూజ/ధ్యానం)… వేటినైనా సరే చాలా సమర్థవంతంగా (Efficient గా), సమయస్ఫూర్తితో (Presence of Mind తో) నిర్వహించుకుంటూ ముందుకు సాగాలి. ఏమాత్రం అజాగ్రత్తగా ఉన్నా సరే… ‘మాయ’ (Illusion) మనల్ని వెంటనే కింద పడగొట్టేస్తుంది.
‘గతవ్యథః’ – నిజమైన భక్తుడు… ఈ సృష్టి మొత్తానికి మూలకారణమైన (ఆధారమైన) ఆ దేవుడినే ఆశ్రయించాడు. అన్నింటినీ నడిపించే ఆ పెద్ద దిక్కునే (Supreme Power) నమ్ముకున్నాక… ఇక ఈ ప్రపంచంలో అతను భయపడాల్సిన విషయం గానీ, దిగులుపడాల్సిన అవసరం గానీ ఏముంటుంది? ఏదీ ఉండదు. కాబట్టి, భక్తుడైన వాడు దిగులును, దుఃఖాన్ని తన దరిదాపుల్లోకి కూడా రానివ్వకూడదు. ‘నా వెనుక దేవుడున్నాడు’ అనే ధైర్యంతో ఉండాలి.
‘సర్వారమ్భపరిత్యాగీ’ – ‘పనులన్నింటినీ పూర్తిగా వదిలేయడం’ అంటే… ఏ పనీ చేయకుండా ఖాళీగా, సోమరిగా (అకర్మణ్యుడిగా) కూర్చోవడం అని కాదు. దీనికి మూడు రకాల అర్థాలు చెప్పుకోవచ్చు:
- దైవేతర పనులు: దేవుడికి సంబంధం లేని, పనికిరాని పనులను మానేయడం.
- అహంకారం: ఏ పని చేసినా ‘ఇది నేనే చేస్తున్నాను’ అనే అహంకారాన్ని (కర్తృత్వ బుద్ధిని – Doership) వదిలేయడం.
- కోరికలు & తప్పులు: ఏదో ఆశించి చేసే పనులను (కామ్య కర్మలను), లేదా శాస్త్రాలు వద్దని చెప్పిన చెడ్డ పనులను (నిషిద్ధ కర్మలను) పూర్తిగా మానేయడం.
ఎవరైతే పని చేసేటప్పుడు ‘నేను చేస్తున్నాను’ అనే ఫీలింగ్ ను, ఫలితం మీద ఆశను (సంగమును) వదిలేస్తారో… వారు బయటకి పని చేస్తున్నట్లు కనిపించినా, ఆధ్యాత్మికంగా వారు ఏ పనీ చేయనట్లే లెక్క (కర్మ అంటుకోదు కాబట్టి). అలా మానసికంగా పనుల తాలూకు బరువును వదిలేసిన వాడినే నిజమైన ‘సర్వకార్య పరిత్యాగి’ అంటారు.
మ’ : మహాశయా! నిరాకార సాధన సాధ్యం కాదా?
శ్రీరామకృష్ణులు: ఎందుకు సాధ్యం కాదు? కాని ఆ మార్గం చాలా కఠినమైనది. బ్రహ్మం ఎటువంటిదో ప్రాచీన ఋషులు కఠోర తపస్సాధనల ద్వారా అనుభూతం చెందారు. వారు ఎంత పాటుపడ్డారో కదా! తమ పర్ణశాల నుండి ప్రాతఃకాలంలో బయలుదేరేవారు. రోజంతా తపస్సులోనే గడిపేవారు. సంధ్యాకాలం తరువాత పర్ణశాలకు తిరిగివచ్చేవారు. తరువాత ఏవో కాసిని ఫలాలు, కందమూలాలు తినేవారు.
“విషయబుద్ధి లేశమాత్రం ఉన్నప్పటికీ ఈ సాధన సాధ్యపడదు. శబ్ద స్పర్శరూపరసగంధాది విషయాల నీడ కూడా మనస్సుపై పడరాదు. అప్పుడే మనస్సు పరిశుద్ధమవుతుంది. శుద్ధ మానసం ఏదో అదే శుద్ధ ఆత్మ కూడా. మనస్సులో కామినీ కాంచనాలు జాడమాత్రంగానైనా ఉండకూడదు. అప్పుడు మరో స్థితి ఏర్పడుతుంది – ‘అన్నిటికీ భగవంతుడే కర్త, నేను కాదు’ అనే అనుభూతి కలుగుతుంది; సుఖంలో కాని, దుఃఖంలో కాని నేను లేకుంటే ఏదీ జరుగదు అన్న భావం తొలగిపోతుంది.
“ఒక మఠం సాధువుని దుష్టుడు ఒకడు కొట్టాడు. సాధువు స్పృహతప్పి పడిపోయాడు. స్పృహ తెప్పించాక, ‘స్వామీ, ఇప్పుడు మీతో పాలు త్రాగిస్తున్న దెవరు?’ అని అడిగినప్పుడు ఆ సాధువు, ‘ఎవరు కొట్టాడో ఆతడే ఇప్పుడు పాలు త్రాగిస్తున్నాడు’ అన్నాడు. (మూలం: శ్రీ రామకృష్ణ కథామృతం)