భక్త్యా త్వనన్యయా శక్య అహమేవంవిధోఽర్జున ।
జ్ఞాతుం ద్రష్టుం చ తత్త్వేన ప్రవేష్టుం చ పరంతప ॥ 54
భక్త్యా, తు, అనన్యయా, శక్యః, అహమ్, ఏవం విధః, అర్జున,
జ్ఞాతుమ్, ద్రష్టుమ్, చ, తత్త్వేన, ప్రవేష్టుమ్, చ, పరంతప.
పరంతప = శత్రుతాపనా; అర్జున = అర్జునా; తు = కేవలం; అనన్యయా = అనన్యమైన; భక్త్యా = భక్తిచేతనే; ఏవం విధః = ఈ రీతిగా; తత్త్వేన = యథార్థంగా; జ్ఞాతుమ్ = తెలుసుకోవడానికి; ద్రష్టుం చ = సాక్షాత్కరించుకోవడానికి; ప్రవేష్టుం చ = ప్రవేశించడానికి (ఐక్యమునందుటకు); అహమ్ = నేను; శక్యః = అలవియగుదును.
తా ॥ అర్జునా! యథార్థంగా నన్ను గురించిన శాస్త్రజ్ఞానమూ, ప్రత్యక్ష సాక్షాత్కారమూ, తాదాత్మ్యమైన మోక్షమూ కేవలం అనన్యభక్తి వల్లనే సంభవ మవుతుంది. పరంతపా! అనన్యభక్తి ఒక్కటే విశ్వరూపాన్ని దర్శింప జేయగలదు.
వ్యాఖ్య:–
పోయిన శ్లోకంలో… వేదాలు చదవడం, యజ్ఞాలు చేయడం వల్ల దేవుడిని చూడలేమని చెప్పారు. మరి భగవంతుడి దర్శనం ఎలా సాధ్యమవుతుందో ఈ శ్లోకంలో వివరంగా చెప్పారు. దేవుడిని చూసే మార్గం (ఉపాయం) ఇందులో ఉంది కాబట్టి, ఇది చాలా ముఖ్యమైన శ్లోకం. మోక్షం కోరుకునేవారు దీన్ని బాగా అర్థం చేసుకుని, ఆచరణలో పెట్టాలి.
పరమాత్మను దర్శించడానికి ‘అనన్య భక్తి’ ఒక్కటే మార్గం అని ఇక్కడ స్పష్టంగా చెబుతున్నారు. ‘అనన్య’ అంటే ‘మరొకటి లేనిది’ అని అర్థం. ప్రపంచంలో ఉండే వస్తువులు, ఆస్తుల మీద ఆశ పెట్టుకోకుండా… కేవలం దేవుడి మీదే పూర్తి ప్రేమ, అనురాగం, ఆసక్తి కలిగి ఉండటమే అనన్య భక్తి. మనసును వేరే ఏ ఇతర వస్తువు మీదా మళ్లించకుండా, కేవలం దేవుడినే కోరుకోవడం. సాధారణంగా మనుషులు తమ ప్రేమను/భక్తిని పంచుతుంటారు. కొంచెం ఇల్లు, పొలాల మీద, కొంచెం భార్యాబిడ్డల మీద, కొంచెం ఆస్తిపాస్తుల మీద, కొంచెం కీర్తి ప్రతిష్టల మీద… ఇలా అన్నిటి మీదా ప్రేమను పంచేసి, చివరగా మిగిలిన కొద్దిపాటి ప్రేమను దేవుడి మీద చూపిస్తారు. ఇది అనన్య భక్తి అనిపించుకోదు. ఇది విభజించబడిన భక్తి. కంటికి కనిపించే ఈ ప్రపంచ వస్తువుల మీద ప్రేమను పంచకుండా (Distribute చేయకుండా), మొత్తం ప్రేమను ఆ భగవంతుడి మీదే నిలపాలి. దేవుడిని చూడటానికి ఇదే ఏకైక మార్గం (ఏకైక ఉపాయం). (భూతద్దం సూర్యకిరణాలను ఒకే బిందువు వద్ద ఎలా కేంద్రీకరిస్తుందో, మన భక్తి కూడా అలా ఏకాగ్రతతో దేవుడిపైనే ఉండాలి).
అనన్య భక్తి (ఏకాగ్రమైన భక్తి) వల్ల భగవంతుడిని మూడు రకాలుగా అనుభవించవచ్చని ఇక్కడ చెబుతున్నారు:
- జ్ఞాతుం (తెలుసుకోవడం)
- ద్రష్టుం (చూడటం)
- ప్రవేష్టుం (ప్రవేశించడం/ఐక్యమవడం)
ఇచ్చిన పేరాలో మొదటి రెండు దశల గురించి వివరించారు:
1. మొదటి దశ – జ్ఞాతుం (తెలుసుకోవడం):
ఇది ఆరంభ దశ. భక్తుడు శాస్త్రాల ద్వారానో, పెద్దల ద్వారానో “దేవుడు అంటే ఇలా ఉంటాడు, ఆయన తత్త్వం ఇది” అని కేవలం బుద్ధితో తెలుసుకుంటాడు. ఈ స్థితిలో దేవుడు భక్తుడికి ఇంకా దూరంగానే ఉంటాడు. దీనిని ‘ద్వైత స్థితి’ (నేను వేరు, దేవుడు వేరు) అని అనవచ్చు.
2. రెండవ దశ – ద్రష్టుం (చూడటం):
భక్తిని బాగా సాధన చేయడం వల్ల, భక్తుడు దేవుడికి మరింత దగ్గరవుతాడు. కేవలం తెలుసుకోవడమే కాకుండా, దేవుడిని ప్రత్యక్షంగా (Face to face) చూడగలుగుతాడు. అప్పుడు ఇక దేవుడి గురించి ఎలాంటి సందేహాలు ఉండవు. చేతిలో పట్టుకున్న ఉసిరికాయ (ఆమలకం) లేదా మారేడు పండు (బిల్వం) మన కళ్ళకు ఎంత స్పష్టంగా కనిపిస్తుందో… అంత స్పష్టంగా భగవంతుడు కనిపిస్తాడు. ఈ సామీప్యాన్ని ‘విశిష్టాద్వైత స్థితి’ తో పోల్చవచ్చు.
3. మూడవ దశ – ‘ప్రవేష్టుం’ (ఐక్యమవడం)
భక్తి సాధన తీవ్రతరమైనప్పుడు, భక్తుడు భగవంతుడికి ఇంకా దగ్గరగా వెళ్లి, చివరకు ఆయనలో పూర్తిగా కలిసిపోతాడు. దీనికి మూడు చక్కని ఉదాహరణలు చెప్పారు:
- ఉప్పుకల్లు – సముద్రం: ఒక ఉప్పుకల్లు సముద్రంలో పడితే ఎలా కరిగి నీటిలో కలిసిపోతుందో…వర్షపు బిందువు – నది: వాన చినుకు నదిలో పడగానే తన ఉనికిని కోల్పోయి నదిలా మారిపోతుందో…నీళ్లు – పాలు: పాలలో నీళ్లు కలిస్తే రెండూ వేరు చేయలేనంతగా ఎలా కలిసిపోతాయో…
మూడు దశల సారాంశం: సాధనలో మూడు ముఖ్యమైన మెట్లు ఉన్నాయి:
- సామీప్యం (జ్ఞాతుం): దేవుడి గురించి తెలుసుకోవడం, ఆయనకు దగ్గరగా చేరడం.
- సారూప్యం (ద్రష్టుం): దేవుడిని ప్రత్యక్షంగా చూడటం.
- సాయుజ్యం (ప్రవేష్టుం): దేవుడిలో ఐక్యమవడం (మోక్షం).
చాలామంది శాస్త్రాలు చదివి, దేవుడి గురించి కొంచెం తెలుసుకోగానే “నాకు అంతా తెలిసిపోయింది” అని తృప్తిపడి సాధన ఆపేస్తారు. అది తప్పు. కేవలం తెలుసుకోవడంతో ఆగిపోకూడదు. దర్శించుకోవాలి, చివరకు ఆ దేవుడిలో ఐక్యమయ్యేదాకా సాధన చేస్తూనే ఉండాలి. అందుకే శ్రీకృష్ణుడు ఈ మూడు పదాలను (జ్ఞాతుం, ద్రష్టుం, ప్రవేష్టుం) వరుసగా వాడారు.
భగవంతుడిని చేరే మూడు దశలను (జ్ఞాతుం, ద్రష్టుం, ప్రవేష్టుం) అర్థం చేసుకోవడానికి ఇక్కడ రెండు చక్కని, సులభమైన ఉదాహరణలు (పండు, ఇల్లు) ఇచ్చారు.
1. పండు ఉదాహరణ:
- జ్ఞాతుం (తెలుసుకోవడం): బజారులో ఒక మంచి పండు ఉందని, దాని రంగు, రుచి అద్భుతంగా ఉంటాయని వేరే వాళ్ళ ద్వారా ఇంట్లో కూర్చుని వినడం. (ఇది గురువులు, శాస్త్రాల ద్వారా దేవుడి గురించి తెలుసుకోవడం వంటిది).
- ద్రష్టుం (చూడడం): ఆ ఆసక్తితో బజారుకు వెళ్లి ఆ పండును కళ్ళారా చూడడం. (ఇది సాధన చేసి దేవుడిని ప్రత్యక్షంగా దర్శించడం వంటిది).
- ప్రవేష్టుం (ప్రవేశించడం/అనుభవించడం): ఆ పండును కొనుక్కుని తినడం ద్వారా దాని రుచిని పూర్తిగా అనుభవించి తృప్తి చెందడం. (ఇది భక్తి పరిపక్వమై దేవుడిలో ఐక్యమైపోవడం వంటిది).
2. ఇంటి ఉదాహరణ: ఒక ఇంటి గురించి సమాచారం తెలుసుకోవడం, తర్వాత ఆ ఇంటి దగ్గరికి వెళ్ళడం, చివరగా ఆ ఇంటి లోపలికి ప్రవేశించి నివసించడం ఎంతో… ఈ ఆధ్యాత్మిక ప్రయాణం కూడా అంతే.
చివరిదైన ఈ ‘ఐక్యమవడం’ అనేదే మోక్షం (జీవన్ముక్త దశ). అనన్య భక్తితో ప్రతి ఒక్కరూ ఈ ‘అద్వైత స్థితిని’ (దేవుడిలో ఏకమయ్యే స్థితిని) చేరుకోవాలి. అప్పుడే జనన మరణాలనే సంసార దుఃఖం శాశ్వతంగా తొలగిపోతుంది.
ఉపనిషత్తులలో ఒక గొప్ప వాక్యం ఉంది: “ఎప్పుడైతే మనిషి తనకూ, ఆ పరమాత్మకూ మధ్య ఏమాత్రం తేడా (అంతరం) ఉంచినా… అప్పుడు అతనికి భయం కలుగుతుంది.” “నేను వేరు, దేవుడు వేరు” అనే ద్వైత భావన ఉన్నంత కాలం భయం ఉంటుంది. ఎక్కడైతే భయం ఉంటుందో, అది పరిపూర్ణమైన స్థితి (పూర్ణస్థితి) అనిపించుకోదు. ఆ భయం పోవాలంటే ఆ ‘అంతరం’ తొలగిపోవాలి. అందుకే ప్రతి మనిషి ‘అనన్య భక్తి’ సహాయంతో మూడవ దశ అయిన ‘ప్రవేష్టుం’ (దేవుడిలో పూర్తిగా ఐక్యమవడం) అనే స్థితిని చేరుకోవాలి. అప్పుడే మనిషి కృతార్థుడు (జీవిత లక్ష్యాన్ని సాధించినవాడు) అవుతాడు. (నీళ్లు నీళ్లలో కలిస్తే భేదం ఉండదు. అలాగే జీవుడు దేవుడిలో కలిస్తే భయం ఉండదు అని భావం).
మోక్షం పొందడానికి భక్తి మార్గమే ఎందుకు శ్రేష్టమైనది, అందరికీ తగినది అనే విషయాన్ని ఇక్కడ తర్కబద్ధంగా వివరిస్తున్నారు:
- వేదాలు: ఒకవేళ వేదాలు చదివితేనే మోక్షం వస్తుంది అని నియమం పెడితే… చదువురాని పామరులకు మోక్షం దొరకదు కదా!
- యజ్ఞాలు/తపస్సులు: కఠినమైన తపస్సులు, పెద్ద పెద్ద యజ్ఞాలు చేస్తేనే దేవుడు కనిపిస్తాడు అంటే… అవి చేయడం అందరి వల్లా (ఆరోగ్య రీత్యా, శక్తి రీత్యా) సాధ్యం కాదు.
- దానాలు: దానధర్మాలు చేస్తేనే ముక్తి లభిస్తుంది అంటే… డబ్బు లేని పేదవారికి ఆ అవకాశం ఉండదు.
పైన చెప్పిన మార్గాలు అందరికీ సాధ్యం కావు. కానీ ‘భక్తి’ అలా కాదు. దీనికి చదువు అక్కర్లేదు, డబ్బు అక్కర్లేదు, కష్టమైన కసరత్తులు అక్కర్లేదు. కేవలం స్వచ్ఛమైన మనసు ఉంటే చాలు. అందుకే భగవంతుడు జీవులందరిపై దయ (కరుణ) ఉంచి, పండితుల నుండి పామరుల వరకు, ధనికుల నుండి పేదవారి వరకు అందరికీ సాధ్యమయ్యే సులభమైన మార్గంగా ‘భక్తి’ని సూచించారు.