తత్రైకస్థం జగత్కృత్స్నం ప్రవిభక్తమనేకధా ।
అపశ్యద్దేవదేవస్య శరీరే పాండవస్తదా ॥ 13
తత్ర, ఏకస్థమ్, జగత్, కృత్స్నమ్, ప్రవిభక్తమ్, అనేకధా,
అపశ్యత్, దేవదేవస్య, శరీరే, పాండవః, తదా.
తదా = అప్పుడు; పాండవః = అర్జునుడు; తత్ర = ఆ; దేవదేవస్య = దేవదేవుని; శరీరే = శరీరంలో; అనేకధా = దేవ, పితృ, మనుష్యాది నానా రూపాలను; ప్రవిభక్తమ్ = విభజింపబడిన; జగత్ కృత్స్నమ్ = విశ్వమునంతటిని; ఏకస్థమ్ = అవయవమై ఒకచోట ఉండేదానినిగా; అపశ్యత్ = చూచెను.
తా ॥ అప్పుడు అర్జునుడు ఆ దేవదేవుని శరీరంలో, దేవ పితృ మనుష్యాది నానా రూపాలుగా విభజింపబడిన జగత్తునంతటిని చూచెను; అది ఆ విశ్వ రూపంలో అవయవం వలే ఒక్కటియై ప్రకాశిస్తోంది.
వ్యాఖ్య: –
ఈ ప్రపంచం మొత్తం ఆ పరమాత్మలో ఏదో ఒక మూల, ఒక చిన్న ప్రదేశంలో ఇమిడి ఉంది. ఇదే విషయాన్ని శ్రీకృష్ణుడు ఇంతకుముందే 7వ శ్లోకంలో (“ఇహైకస్థం జగత్కృత్స్నమ్”) స్పష్టంగా చెప్పారు. ఇప్పుడు సంజయుడు కూడా అదే విషయాన్ని మళ్లీ నిర్ధారిస్తున్నాడు (నొక్కి చెబుతున్నాడు). భగవంతుని రూపం అనంతమైనది, జ్ఞానమయమైనది. అంతటి గొప్ప రూపంలో… ఈ ప్రపంచం మొత్తం కేవలం ఒక చిన్న అవయవం లాగా, ఏదో ఒక మూల (కల్పితంగా) నిలిచి ఉంది. (దీని అర్థం: దేవుడి అనంతమైన స్వరూపంతో పోలిస్తే, ఈ బ్రహ్మాండం చాలా చిన్నది).
‘ప్రవిభక్తమ్’ – పరమాత్మ ‘అవిభక్తుడు’. అంటే ఆయనలో ఎటువంటి విభజనలు ఉండవు. ఆయన ఒక్కడే, అఖండంగా (ముక్కలు లేకుండా) అంతటా నిండి ఉంటాడు. కానీ, ఈ ప్రపంచం (జగత్తు) ‘ప్రవిభక్తము’. అంటే ఇది అనేక రకాలుగా విభజించబడి ఉంది. ఈ లోకం రకరకాల పేర్లతో (నామములు), రకరకాల ఆకారాలతో (రూపములు) వేరువేరుగా, ముక్కలు ముక్కలుగా కనిపిస్తుంది. (అంటే… పైన కనిపించే రూపాలు వేరైనా, వాటన్నింటిలో అంతర్లీనంగా ఉన్న పరమాత్మ తత్త్వం మాత్రం ఒక్కటే, విడదీయలేనిది).