అహమాత్మా గుడాకేశ సర్వభూతాశయస్థితః ।
అహమాదిశ్చ మధ్యం చ భూతానామంత ఏవ చ ॥ 20
అహమ్, ఆత్మా, గుడాకేశ, సర్వభూత ఆశయస్థితః,
అహమ్, ఆదిః, చ, మధ్యమ్, చ, భూతానామ్, అంతః, ఏవ, చ.
గుడాకేశ = అర్జునా; అహమ్ = నేను; సర్వభూత ఆశయస్థితః = ప్రాణులందరి హృదయాలలో వెలయు; ఆత్మా = ప్రత్యక్ చైతన్యాన్ని; అహమ్ ఏవ చ = మరియు, నేనే; భూతానామ్ = భూతాల; ఆదిః చ = ఉత్పత్తిని; మధ్యం చ = స్థితిని; అంతః = అంతమును కూడా.
తా ॥ గుడాకేశా! నేను ప్రాణుల హృదయాలలో ప్రకాశించే ప్రత్యగాత్మను, నేనే ప్రాణుల ఉత్పత్తి, స్థితి, ప్రళయ కారణాన్ని కూడా. (ముండకోపనిషత్తు 3-1-7 చూ.)
వ్యాఖ్య:-
చెప్పాల్సిన అసలు విషయాన్ని భగవంతుడు ఒక్క వాక్యంలోనే తేల్చి చెప్పేశారు. (‘అహమాత్మా… స్థితః’). “సమస్త ప్రాణుల హృదయాల్లో వెలిగే ‘అంతరాత్మ’ (ప్రత్యగాత్మ) ను నేనే” అని శ్రీకృష్ణుడు ఇక్కడ చెప్పారు. ప్రతి జీవిలోనూ… శరీరం, ఇంద్రియాలు, మనసు, బుద్ధి వాటన్నింటినీ గమనిస్తూ ఒక ‘సాక్షి’ లాగా ఆ అంతరాత్మ ఉంటుంది. దాన్నే ‘జీవాత్మ’ అని కూడా అంటారు. ఆ జీవాత్మ, దేవుడికి (పరమాత్మకు) వేరు కాదని ఇక్కడ స్పష్టంగా చెప్పారు. అంటే “జీవాత్మే పరమాత్మ” (మనలోని ఆత్మే దేవుడు) అనే గొప్ప సత్యాన్ని ఇక్కడ బోధించారు. దీన్నే ‘అద్వైతం’ అంటారు. కాబట్టి మనిషి పరమాత్మ స్థానాన్ని పొందాలంటే… ముందు తనలోని ఆత్మను తెలుసుకుంటే చాలు. అంటే శరీరం, మనసు అనే పొరల (పంచకోశాల) నుంచి తాను వేరని గ్రహించి… వాటన్నింటినీ గమనిస్తున్న సాక్షిని (అంతరాత్మను) దర్శించుకోవాలి. ఆ అంతరాత్మే పరమాత్మ. ఉపనిషత్తులన్నీ ఇదే సత్యాన్ని బోధిస్తున్నాయి.
ప్రతి జీవిలోనూ భగవంతుడు (ఆత్మ రూపంలో) ఉన్నాడని స్పష్టంగా తెలిసింది కాబట్టి, ఇక ఏ ప్రాణినీ తక్కువగా చూడకూడదు. ప్రతి మనిషి తనలోని ఆత్మను (శరీరాన్ని, మనసును గమనించే సాక్షిని) గుర్తుతెచ్చుకోవాలి. “నేను నాశనమైపోయే ఈ శరీరాన్ని కాదు, నేను శాశ్వతమైన పరబ్రహ్మ స్వరూపాన్ని” అని గట్టిగా నమ్ముకోవాలి. అలాగే ప్రతి ప్రాణిలోనూ దేవుడు ఉన్నాడని నమ్మి, ఎవరినీ హింసించకూడదు. ఎప్పుడూ ఇతరులకు సహాయం చేస్తూ ఉండాలి. సాటి ప్రాణులకు చేసే సేవను, ఆ దేవుడికి చేసే సేవగానే (మానవ సేవే మాధవ సేవ అని) భావించాలి. ఈ విధంగా అంతటా దేవుడు ఉన్నాడని గుర్తుంచుకుని, ఎలాంటి పాపపు పనులు చేయకుండా ఉండాలి. ఎందుకంటే, దేవుడు మన హృదయంలోనే ఉంటూ… మనకు అత్యంత దగ్గరగా ఉండి, మనం చేసే ప్రతి పాపమూ, పుణ్యమూ చాలా జాగ్రత్తగా గమనిస్తూనే ఉంటాడు.
ఈ ప్రపంచమంతా దేవుడి మీదే ఆధారపడి ఉంది. దేవుడే మూలం (అధిష్ఠానం). ఈ జగత్తు ఆయనలో కనిపిస్తున్న ఒక రూపం మాత్రమే (అధ్యస్తం). కాబట్టి వాస్తవానికి ఈ ప్రపంచం దేవుడి కంటే వేరు కాదు. అందుకే… సమస్త ప్రాణుల పుట్టుక (ఆది), నడక (మధ్య), అంతం (మరణం) అన్నీ తానే అని భగవంతుడు చెప్పడానికి కారణం ఇదే. అలాగే ‘సర్వభూతాశయస్థితః’ (అందరి హృదయాల్లో ఉండేవాడు) అనే వాక్యంలో ‘సర్వ’ (అందరూ/అన్నీ) అనే పదాన్ని వాడారు. దీన్ని బట్టి ఏ ఒక్క ప్రాణిలోనూ దేవుడు లేకుండా ఉండడని, అందరిలోనూ ఆయన కచ్చితంగా ఉన్నాడని స్పష్టమవుతోంది. కాబట్టి ఇక ఏ మనిషి కూడా దిగులు పడకూడదు, నిరుత్సాహపడకూడదు. “నేను అల్పుడిని, సామాన్యుడిని” అని తక్కువ చేసి అనుకోకూడదు. తన లోపలే దాగి ఉన్న ఆ నాశనం లేని పరమాత్మను దర్శించుకోవడానికి ప్రయత్నించాలి. మనిషికి దిగులు, దుఃఖం ఎందుకు వస్తాయి? “తాను నిజానికి దైవస్వరూపుడు” అనే అసలైన విషయాన్ని మర్చిపోవడం వల్లే వస్తాయి. ఇది మనం గ్రహించాలి. కాబట్టి తన నిజస్వరూపాన్ని (ఆత్మను) మళ్లీ గుర్తుతెచ్చుకుని, గొప్ప ధైర్యాన్ని, ఆనందాన్ని పొందాలి. తద్వారా దుఃఖం లేని స్థితిని, బంధాల నుండి విముక్తిని, శాశ్వతమైన మోక్షాన్ని (కైవల్యాన్ని) సాధించాలి.
‘గుడాకేశ’ (గుడాక + ఈశ) అంటే నిద్రను జయించినవాడు అని అర్థం. ఇది అర్జునుడికి ఉన్న పేరు. తిండి (ఆహారం), నిద్ర అనే ఇద్దరు దొంగలు మనిషి జీవిత కాలాన్ని దోచుకుంటున్నారు (వృథా చేస్తున్నారు). కాబట్టి మోక్షం కావాలనుకునేవాడు (ముముక్షువు) ఆ రెండింటిని తన అదుపులో ఉంచుకోవాలి. ఎంతో నిగ్రహంతో ప్రవర్తించాలి. ఆహారం, నిద్ర… ఈ రెండూ ఎంత అవసరమో అంతే (మితంగా) ఉండేలా అలవాటు చేసుకోవాలి.