ధృతరాష్ట్ర ఉవాచ :
ధర్మక్షేత్రే కురుక్షేత్రే సమవేతా యుయుత్సవః ।
మామకాః పాండవాశ్చైవ కిమకుర్వత సంజయ ॥ 1
ధర్మక్షేత్రే, కురుక్షేత్రే, సమవేతాః, యుయుత్సవః,
మామకాః, పాండవాః, చ, ఏవ, కిమ్, అకుర్వత, సంజయ
ధృతరాష్ట్రః = ధృతరాష్ట్రుడు; ఉవాచ = పలికెను; సంజయ = సంజయా! ధర్మక్షేత్రే = దేవతల యజ్ఞస్థలమైన పుణ్యభూమిలో; కురుక్షేత్రే = కురుక్షేత్రంలో; యుయుత్సవః = యుద్ధాభిలాషులైన; మామకాః = నా వారు; పాండవాః చ ఏవ = పాండు పుత్రులు; సమవేతాః = కలసి; కిమ్ అకుర్వత = ఏం చేసారు?
తా ॥ ధృతరాష్ట్రుడు పలికెను: సంజయా! పుణ్యభూమియైన కురుక్షేత్రంలో* యుద్ధకాంక్షతో నా పుత్రులైన దుర్యోధనాదులు, పాండు పుత్రులైన యుధిష్ఠిరాదులు కలసి ఏం చేసారు?
వ్యాఖ్య:-
భగవద్గీత ‘ధర్మ’ అనే శబ్దంతో మొదలవుతుంది. ఇది చాలా శుభప్రదమైన మాట. వ్యాస మహర్షి ఈ పదాన్ని మొట్టమొదట వాడటం ద్వారా గీతా గ్రంథానికి మంగళం పలికారు (శుభారంభం చేశారు). ఎందుకంటే, సాక్షాత్తు భగవంతుడే ధర్మస్వరూపుడు. అందుకే ‘ధర్మ’ అనే మాటను ఉచ్చరించడం అంటే దేవుడి పేరును స్మరించినట్లే అవుతుంది. గీత యొక్క ముఖ్య ఉద్దేశ్యం, సారాంశం అంతా ఈ ఒక్క మాటలోనే ఉంది. ఆ ధర్మాన్ని కాపాడటానికే భగవంతుడు లోకంలో అవతరిస్తూ ఉంటాడు.
ఇక ‘ధృతరాష్ట్రుడు’ అంటే ‘రాష్ట్రాన్ని (రాజ్యాన్ని) గట్టిగా పట్టుకుని వేలాడేవాడు’ అని అర్థం. నిజానికి తనది కాని రాజ్యాన్ని తనది అని భ్రమపడేవాడే ధృతరాష్ట్రుడు. వేదాంత పరంగా చూస్తే—ఈ ప్రపంచం, మన శరీరం, ఇంద్రియాలు, మనస్సు, బుద్ధి ఇవన్నీ కేవలం కనిపించే వస్తువులు (దృశ్యాలు) మాత్రమే. అవి నిజమైన ‘మనం’ కాదు. వీటిని గమనించే సాక్షి అయిన ‘ఆత్మ’ మాత్రమే నిజమైన మనం. కానీ అజ్ఞానులు ఆత్మ కాని శరీరాన్ని, ప్రపంచాన్ని తమది అనుకుని, వాటిపై మమకారం పెంచుకుంటారు. అందుకే అలాంటి వారు ధృతరాష్ట్రులు అవుతారు. అజ్ఞానంలో ఉండే ప్రతి ఒక్కరూ ధృతరాష్ట్రులే. కాబట్టి గీతా జ్ఞానాన్ని విని, ఆ అజ్ఞానమనే గుడ్డితనాన్ని పోగొట్టుకోవడం మనందరి బాధ్యత.
“కురుక్షేత్రం”: ఇది చాలా గొప్ప పుణ్యక్షేత్రం. ఇది పంజాబ్ రాష్ట్రంలోని అంబాలా నగరానికి దక్షిణంగానూ, ఢిల్లీకి ఉత్తరంగానూ ఉంది. మహాభారతంలోని వనపర్వం (83వ అధ్యాయం), శల్యపర్వం (53వ అధ్యాయం)లో ఈ క్షేత్ర మహిమ గురించి చాలా గొప్పగా వివరించారు. పూర్వం బ్రహ్మ, ఇంద్రుడు, అగ్నిదేవుడు వంటి వారు ఇక్కడ తపస్సు చేశారు. కౌరవ పాండవులకు మూలపురుషుడైన కురు మహారాజు ఇక్కడ ఎన్నో ధర్మకార్యాలు చేశాడు. ఒకానొక సమయంలో కురు మహారాజు ఆ నేలను దున్నడం వల్లే ఆ ప్రాంతానికి ‘కురుక్షేత్రం’ అని పేరు వచ్చింది. ఈ క్షేత్రంలో ఎవరు తపస్సు చేసినా, ఎవరు మరణించినా వారికి ఉత్తమ లోకాలు (పుణ్య లోకాలు) లభిస్తాయని ఇంద్రుడు కురురాజుకు వరమిచ్చాడు. పరశురాముడు కూడా ఇక్కడే తన పితృదేవతలకు తర్పణాలు వదిలాడు. ఇలా ఎందరో మహానుభావులు ఇక్కడ పుణ్యకార్యాలు చేశారు కాబట్టి దీనిని ‘ధర్మక్షేత్రం’ అని పిలుస్తారు.
ఇంతటి పవిత్రమైన ధర్మక్షేత్రంలో అడుగుపెట్టడం వల్ల కలిగే ప్రభావం గురించి ధృతరాష్ట్రుడికి ఒక సందేహం (భయం) కలిగింది. ఆ క్షేత్ర మహిమ వల్ల తన కొడుకుడైన దుర్యోధనుడిలో ఉన్నట్టుండి దయ కలిగి యుద్ధం వద్దంటాడేమో? లేదా ధర్మరాజులోని సహజమైన అహింసా స్వభావం ఇంకా పెరిగిపోయి యుద్ధం విరమించుకుంటాడేమో? ఇలా ఇద్దరిలో ఎవరికైనా సరే, యుద్ధం ఆపే ఆలోచన వచ్చిందేమో అనే అనుమానంతోనే ధృతరాష్ట్రుడు సంజయుడిని “యుద్ధభూమిలో వారేమి చేశారు?” అని అడిగి ఉండవచ్చు.
“మామకాః” (నా వాళ్ళు): ధృతరాష్ట్రుడు కౌరవులను మాత్రమే ఉద్దేశించి “నా వాళ్ళు” అనడం గమనించదగ్గ విషయం. పాండవులు కూడా తన సొంత వారే అయినప్పటికీ, వారి పట్ల ఆయనకు ఉన్న పక్షపాత బుద్ధిని ఈ మాట స్పష్టంగా బయటపెడుతోంది.
“సంజయుడు”: ‘సమ్యక్ జయము’ (సంపూర్ణ విజయం) సాధించినవాడే సంజయుడు. అంటే ఇంద్రియాలను పూర్తిగా తన అదుపులో ఉంచుకున్నవాడని అర్థం. ఇంద్రియ నిగ్రహం, స్వచ్ఛమైన మనస్సు ఉన్నవారికే భగవద్గీతను వినడానికి, ఆచరించడానికి, ఇతరులకు బోధించడానికి తగిన అర్హత లభిస్తుందని సంజయుడి కథ ద్వారా తెలుస్తోంది. అంతేకాదు, సంజయుడు సూత కులంలో (తక్కువ కులంగా భావించే కులంలో) పుట్టినప్పటికీ, తన గుణం మరియు హృదయ పవిత్రత వల్ల వ్యాసుడు వంటి మహర్షుల అనుగ్రహాన్ని పొందగలిగాడు. సాక్షాత్తు భగవంతుడి విశ్వరూపాన్ని చూడటం, గీతను ప్రత్యక్షంగా వినడం వంటి మహాభాగ్యం దక్కించుకున్నాడు. దీన్ని బట్టి ఆధ్యాత్మికంగా ఎదగడానికి కులం, మతం, జాతి వంటివేవీ అడ్డుకావని స్పష్టమవుతోంది.
ప్రశ్న-సమాధానం: తన కొడుకు దుర్యోధనుడి విజయం గురించి తెలుసుకోవాలనే ఆశతో ధృతరాష్ట్రుడు “ధర్మక్షేత్రే కురుక్షేత్రే కిమకుర్వత సంజయ” (అక్కడ వారేం చేశారు?) అని మొదటి శ్లోకంలో ప్రశ్నించాడు. దీనికి సంజయుడు ఇవ్వదలచుకున్న అసలు సమాధానం గీత చివరి శ్లోకమైన (18-78) “యత్ర యోగేశ్వరః కృష్ణో…” లో ఉంది. అంటే “ఎక్కడైతే శ్రీకృష్ణుడు, అర్జునుడు ఉంటారో అక్కడ విజయం ఖచ్చితంగా ఉంటుంది” అని చెప్పడమే సంజయుడి ఉద్దేశం. ఆ సమాధానాన్ని నిర్ధారించడం కోసమే, దానికి తగిన నేపథ్యాన్ని వివరిస్తూ “దృష్ట్వా తు పాండవానీకం…” వంటి శ్లోకాలతో యుద్ధభూమిలో జరుగుతున్న విషయాలను చెప్పడం ప్రారంభించాడు.