బ్రహ్మభూతః ప్రసన్నాత్మా న శోచతి న కాంక్షతి ।
సమః సర్వేషు భూతేషు మద్భక్తిం లభతే పరామ్ ॥ 54
బ్రహ్మభూతః, ప్రసన్న ఆత్మా, న, శోచతి, న, కాంక్షతి,
సమః, సర్వేషు, భూతేషు, మద్భక్తిమ్, లభతే, పరామ్.
బ్రహ్మభూతః = బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని పొందడానికి సమర్థుడు (బ్రహ్మజ్ఞాన నిష్ఠుడు); ప్రసన్న ఆత్మా = ఆత్మ ప్రసాదాన్ని పొంది; న శోచతి = ప్రాప్తవస్తువు నాశమైనా శోకించడు; న కాంక్షతి = అప్రాప్త వస్తువును కోరడు; సర్వేషు భూతేషు = సర్వభూతాల యందు; సమః = సముడైన (యతి); పరాం మద్భక్తిమ్ = జ్ఞానలక్షణమూ, మత్సంబంధమూ అయిన పరభక్తిని; లభతే = పొందుతాడు.
తా ॥ ఈ క్రమాన్ని అనుసరించి బ్రహ్మస్వరూపాన్ని పొందడానికి సమర్థుడైన వాడూ, కర్తృత్వాది విముక్తుడూ, లబ్ధాత్మా ప్రసాదుడూ, జ్ఞాననిష్ఠుడూ అయిన యతి ఏ విషయాన్ని గురించి కూడా శోకించడు. మరియు దేనినీ ఆకాంక్షించడు. అతనికి సర్వభూతాల సుఖదుఃఖాలూ తన సుఖదుఃఖాలే. మరియు, జ్ఞాన రూపము, మత్సంబంధము అయిన ఉత్తమ భక్తిని అతడు పొందుతాడు.* – భాష్యోత్కర్ష దీపిక.
వ్యాఖ్య:-
బ్రహ్మ సాక్షాత్కారం కలగాలంటే మనసు అత్యంత నిర్మలంగా ఉండాలి. మలినమైన మనసు ఉన్నవాడికి దేవుడు కనిపించడు. అందుకే జ్ఞానిని ‘ప్రసన్నాత్మా’ అని పిలిచారు. అంటే అతని మనసు ఎప్పుడూ ప్రశాంతంగా, కళకళలాడుతూ ఆనందంగా ఉంటుంది. చీమ నుండి బ్రహ్మ వరకు సకల ప్రాణులను సమానంగా చూస్తాడు. అందరి పట్ల దయ కలిగి ఉంటాడు. దేవుని పట్ల అత్యున్నతమైన ప్రేమను (పరాభక్తిని) కలిగి ఉంటాడు.
‘న శోచతి న కాంక్షతి’ – జ్ఞాని ప్రవర్తన రెండు రకాలుగా ఉంటుంది:
- శోచించడు (ఏడవడు): గతం గురించి గానీ, పోగొట్టుకున్న వస్తువుల గురించి గానీ బాధపడడు.
- కాంక్షించడు (కోరుకోడు): “నాకు అది కావాలి, ఇది కావాలి” అని దేనినీ కోరుకోడు.
ఎందుకు కోరుకోడు అంటే.. ఈ ప్రపంచం అంతా తనలోనే (తన ఆత్మలోనే) కల్పితమై ఉందని అతనికి తెలుసు. అంతా తనలోనే ఉన్నప్పుడు, ఇక బయట కొత్తగా కోరుకునేది ఏముంటుంది? ఉన్నదంతా తానే అయినప్పుడు, పోగొట్టుకుని బాధపడటానికి ఏముంటుంది? ఈశావాస్యోపనిషత్తు కూడా ఇదే సత్యాన్ని చెబుతోంది: “ఎప్పుడైతే మనిషికి.. సకల ప్రాణులు తన ఆత్మ స్వరూపమే అని (అంతా ఒక్కటే అని) అనుభవంలోకి వస్తుందో.. అప్పుడు అతనికి ఇక మోహం ఉండదు, శోకం (దుఃఖం) ఉండదు.”
‘సమః సర్వేషు భూతేషు’ — ఆత్మానుభూతిని లేదా బ్రహ్మానుభవాన్ని పొందిన వాడికి గుర్తు ఏంటంటే… సమస్త ప్రాణుల పట్లా సమానమైన భావం కలిగి ఉండటం, వాటిని తనలాగే చూసుకోవడం. ప్రాణులన్నింటిపై దయ కలిగి ఉండడమే జ్ఞానప్రాప్తికి అసలైన చిహ్నం. ఆ దయ లేకపోతే ఇంకా పూర్తి జ్ఞానం, ఆత్మానుభవం కలుగలేదని అర్థం. అందుకే బ్రహ్మపదాన్ని పొందిన మహనీయుడు అందరి పట్లా సమాన బుద్ధితో, సకల ప్రాణులకు మేలు చేస్తూ జీవిస్తాడని భగవంతుడు చెప్పాడు.
‘మద్భక్తిం లభతే పరామ్’ — అటువంటి బ్రహ్మజ్ఞాని నా యొక్క ‘పరాభక్తి’ని (అత్యున్నతమైన భక్తిని) పొందుతున్నాడు అని చెప్పడం ద్వారా, భక్తి యొక్క చివరి మెట్టుకూ, జ్ఞానానికీ తేడా లేదని అర్థమవుతోంది.
భక్తి రెండు రకాలు: 1. సామాన్య భక్తి, 2. పరాభక్తి. ఇందులో రెండవదైన పరాభక్తి, జ్ఞాననిష్ఠతో సమానం.
“స్వస్వరూపానుసంధానం భక్తి రిత్యభిధీయతే” — అని ఆదిశంకరులు చెప్పినట్లు, తన సొంత ఆత్మస్వరూపాన్ని వెతకడం లేదా అందులో నిలవడం పరాభక్తి లక్షణం. కాబట్టి పరాభక్తికీ, జ్ఞానానికీ తేడా లేదు. అంతేకాదు, జ్ఞానం పొందిన వారికి అంతులేని భక్తి కూడా ఉంటుందనే గొప్ప సత్యం ఇక్కడ తెలుస్తోంది. జ్ఞానికి తనలోని ఆత్మదేవుని పట్ల అనన్యమైన (వేరే ధ్యాస లేని) భక్తి ఉంటుంది.