అసక్తబుద్ధిః సర్వత్ర జితాత్మా విగతస్పృహః ।
నైష్కర్మ్యసిద్ధిం పరమాం సన్న్యాసేనాధిగచ్ఛతి ॥ 49
అసక్త బుద్ధిః, సర్వత్ర, జితాత్మా, విగతస్పృహః,
నైష్కర్మ్య సిద్ధిమ్, పరమామ్, సన్న్యాసేన, అధిగచ్ఛతి.
సర్వత్ర = అన్ని విషయాలలో; అసక్త బుద్ధిః = ఆసక్తి లేని వాడూ; జితాత్మా = సంయత చిత్తుడూ; విగత స్పృహః = భోగాకాంక్ష లేనివాడూ (అయిన నరుడు); సన్న్యాసేన = సమ్యక్ దర్శనపూర్వమైన సర్వకర్మ సన్న్యాసం చేత; పరమాం నైష్కర్మ్య సిద్ధిమ్ = నిష్క్రియ ఆత్మస్వరూపాన్ని పొందడమనే సిద్ధిని; అధిగచ్ఛతి = పొందుతాడు.
తా ॥ (కర్మాచరణలో దోషాంశాన్ని ఏ విధంగా పరిత్యజించాలో, గుణాంశం ఎలా సంపాదింపబడుతోందో తెలుపబడుతోంది-) సర్వవిషయాలలో అనాసక్తుడూ, నిరహంకారీ, ఫలస్పృహ లేనివాడూ అయిన నరుడు సాత్త్విక త్యాగం (సన్న్యాసం) చేత సర్వకర్మ నివృత్తి రూపమైన నైష్కర్మ్యసిద్ధిని అంటే బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని పొందుతాడు. (గీత : 8-9, 5-8, 11; 5-13 బృహదారణ్యకోపనిషత్తు. 3-5-1 చూ.)
వ్యాఖ్య:-
ఇప్పటివరకు నిష్కామ కర్మయోగం (ఫలితం ఆశించని పని) గురించి చెబుతూ వచ్చిన భగవంతుడు, ఇక నుండి జ్ఞానయోగం (లేదా సాంఖ్యయోగం) అనే అంశం గురించి మాట్లాడటం మొదలుపెడుతున్నాడు. దీనిలో భాగంగా కొన్ని మంచి గుణాలను వివరించి, ఈ గుణాలు ఉన్నవాడే ఆ నిశ్చలమైన పరమాత్మ స్థితిని (మోక్షాన్ని) పొందగలడని చెబుతున్నారు. ఆ గుణాలు ఏవంటే:
- దేనిలోనూ చిక్కుకోని (మమకారం లేని) బుద్ధి కలిగి ఉండటం.
- మనస్సును పూర్తిగా అదుపులో ఉంచుకోవడం (జయించడం).
- ఎలాంటి ఆశలు లేకుండా ఉండటం.
‘సర్వత్ర’ — అంటే ఎక్కడా, ఏ సమయంలోనూ, ఏ వస్తువు పట్లా మన బుద్ధి చిక్కుకోకూడదని అర్థం. ఎప్పుడూ దేనికీ అతుక్కోకుండా (అసక్తుడిగా) ఉండాలి. ఎందుకంటే, కొంతమంది కొన్ని విషయాలపై ఆసక్తి లేకుండా ఉంటారు కానీ, మరికొన్నింటిపై విపరీతమైన ఆసక్తి చూపిస్తారు. అలాగే, ఇంకొందరు ధ్యానం చేసేప్పుడు బాగానే ఉంటారు కానీ, బయట ప్రపంచంలోకి రాగానే మళ్ళీ విషయాలకు బానిసలవుతారు. అలాంటిదేమీ జరగకూడదనే ఉద్దేశంతోనే ‘సర్వత్ర’ (అన్ని వేళలా/అన్నింటిలోనూ) అని చెప్పారు.
‘జితాత్మా’ — తన మనసును గెలిచినవాడు ప్రపంచాన్నే గెలిచినట్టు. అలా మనసును గెలవలేనివాడు ఒకవేళ ప్రపంచం మొత్తాన్ని జయించినా, వాడు తన కోరికలకు బానిసగానే (పరతంత్రుడిగానే) మిగిలిపోతాడు; దుఃఖం వాడిని వదలదు. అందుకే బయట శత్రువులనే కాదు, లోపల ఉన్న శత్రువులను (మనసు, కోరికలు) కూడా జయించాలి. లేకపోతే, ఆదిశంకరులు చెప్పినట్లు—చెడ్డ మనసు అనేది “తింటున్నప్పుడు గొంతులో గుచ్చుకున్న ముల్లులా” నిరంతరం బాధిస్తుంది. అందుకే తెలివైనవారు ముందుగా ప్రయత్నపూర్వకంగా తమ మనసును, ఇంద్రియాలను గెలుచుకోవాలి.
‘విగతస్పృహః’ — కనిపించే ఏ వస్తువు మీదా ఆశ గానీ, కోరిక గానీ ఉండకూడదు. అప్పుడే మనసు బయట విషయాల వైపు పరుగెత్తకుండా లోపలికి మళ్లి ఆత్మలో స్థిరపడుతుంది. మనసు అస్థిరంగా ఉంటే ఎప్పటికీ ఆత్మానుభూతి కలగదు. మనసు నిలకడగా ఉండాలంటే కోరికలు నశించాలి. అందుకే ‘విగతస్పృహః’ (కోరికలు, ఆశలు లేనివాడు) అని చెప్పబడింది.
‘నైష్కర్మ్యసిద్ధిమ్’ — ఇక్కడ మోక్షాన్ని ‘నైష్కర్మ్య స్థితి’ (కర్మలు లేని స్థితి) అని వర్ణించారు. అంటే, ఎలాంటి పనులు, బాధ్యతలు లేని స్వచ్ఛమైన ఆత్మ స్థితి అని అర్థం. శరీరం, ఇంద్రియాలు, మనస్సు—వీటన్నింటినీ దాటిన స్థితి కాబట్టి, ఆ ఆత్మ స్థితిలో కర్మలు ఉండవు; అందుకే దాన్ని ‘నైష్కర్మ్యం’ అన్నారు. అటువంటి కర్మరహితమైన ఆత్మ స్థితి కేవలం ‘త్యాగం’ (సన్న్యాసం) వల్లే వస్తుందని ఇక్కడ చెప్పారు. దేని త్యాగం? కర్మ ఫలితాలను ఆశించకపోవడం, విషయాల మీద కోరికలను వదిలేయడం, మరియు మమకారాన్ని (సంగాన్ని) వదిలేయడం. దీన్ని బట్టి, కర్మ ఫలితాలను, కోరికలను త్యాగం చేయడం ద్వారా క్రమంగా కర్మలకు అతీతమైన మోక్షం లభిస్తుందని స్పష్టమవుతోంది.
‘పరమామ్’ — అని చెప్పడం ద్వారా, ఆ ఆత్మ స్థితి అనేది మిగతా అన్ని పదవుల కన్నా, అన్ని రకాల సిద్ధుల కన్నా అత్యంత గొప్పదని (శ్రేష్ఠమైనదని) అర్థమవుతోంది.