శమో దమస్తపః శౌచం క్షాంతిరార్జవమేవ చ ।
జ్ఞానం విజ్ఞానమాస్తిక్యం బ్రహ్మకర్మస్వభావజమ్ ॥ 42
శమః, దమః, తపః, శౌచమ్, క్షాంతిః, ఆర్జవమ్, ఏవ, చ,
జ్ఞానమ్, విజ్ఞానమ్, ఆస్తిక్యమ్, బ్రహ్మకర్మ స్వభావజమ్.
శమః = అంతరింద్రియ నిగ్రహం; దమః = బహిరింద్రియ నిగ్రహం; తపః = తపస్సు; శౌచమ్ = బహిరంతరశౌచం; క్షాంతిః = క్షమ; ఆర్జవమ్ = ఋజుత్వం; జ్ఞానమ్ = శాస్త్రజ్ఞానం; విజ్ఞానమ్ = అనుభూతి; ఆస్తిక్యం ఏవచ = శాస్త్రంపై, భగవంతునిపై విశ్వాసం; బ్రహ్మకర్మ స్వభావజమ్ = స్వభావ జాతాలైన బ్రాహ్మణధర్మాలు.
తా ॥ మనోనిగ్రహం, బహిరింద్రియ నిగ్రహం, తపస్సు, శౌచం, క్షమ, ఋజుత్వం, శాస్త్రజ్ఞానం, తత్త్వానుభూతి; పరలోకం, శాస్త్రం, భగవంతుడు : వీటిపై విశ్వాసం – ఇవి బ్రాహ్మణులకు స్వభావజాతాలైన కర్మలు. (మను స్మృతిః 1-88, 91 చూ.)
వ్యాఖ్య:-
ఈ శ్లోకంలో మోక్షం కోరుకునే వారికి ఉండాల్సిన జ్ఞానం గురించి మరియు ‘బ్రాహ్మణుడికి’ ఉండాల్సిన 9 సహజ లక్షణాల గురించి వివరిస్తున్నారు.
1. పుస్తక జ్ఞానం మాత్రమే సరిపోదు: భగవంతుడు గీతలో అనేక సార్లు జ్ఞానం (Theory/Book knowledge) మరియు విజ్ఞానం (Practical Experience) రెండూ ఉండాలని చెప్పారు.
- కేవలం శాస్త్రాలు చదివితే సరిపోదు, ఆ చదివిన దాన్ని అనుభవంలోకి తెచ్చుకోవాలి.
- అనుభవం ద్వారా మాత్రమే మనిషి హృదయంలో మార్పు వస్తుంది, నిజమైన ఆనందం కలుగుతుంది. అప్పుడే దేవుడి మీద, ధర్మం మీద పూర్తి నమ్మకం కుదురుతుంది.
2. బ్రాహ్మణ లక్షణాలు (9 కర్మలు): నిజమైన బ్రాహ్మణుడికి స్వభావసిద్ధంగా తొమ్మిది రకాల లక్షణాలు (కర్మలు) ఉండాలి. ఎవరైతే ఈ లక్షణాలను ఆచరిస్తారో వారే బ్రాహ్మణులు. (ఆ తొమ్మిది: శమం, దమం, తపస్సు, శౌచం, శాంతి, ఆర్జవం, జ్ఞానం, విజ్ఞానం, ఆస్తిక్యం).
3. తపస్సు అంటే ఏమిటి? ఈ లక్షణాల్లో ‘తపస్సు’ అని చెప్పారు కదా! దానర్థం అడవులకు వెళ్లిపోవడం అని కాదు. మనం 17వ అధ్యాయంలో తెలుసుకున్నట్లుగా..
- శారీరక తపస్సు: పెద్దలను గౌరవించడం, అహింస మొదలైనవి.
- వాచిక తపస్సు: సత్యం మాట్లాడటం, ఇతరులను బాధపెట్టకుండా మాట్లాడటం.
- మానసిక తపస్సు: మనసు ప్రశాంతంగా ఉంచుకోవడం. ఈ మూడింటిని పాటించడమే ఇక్కడ తపస్సు.
‘బ్రాహ్మణుడికి’ ఉండాల్సిన 9 సహజ లక్షణాలు
- శమం (అంతరింద్రియ నిగ్రహం): మనసును అదుపులో ఉంచుకోవడం. చెడు ఆలోచనలు రాకుండా చూసుకోవడం.
- దమం (బాహ్యేంద్రియ నిగ్రహం): కళ్లు, చెవులు, నోరు వంటి బయట ఇంద్రియాలను అదుపులో ఉంచుకోవడం.
- తపస్సు: కర్తవ్యం పట్ల నిష్టగా ఉండటం (శారీరక, వాచిక, మానసిక తపస్సులు).
- శౌచం (శుచిత్వం): బయట శరీరాన్ని నీటితో శుభ్రంగా ఉంచుకోవడం, లోపల మనసును రాగద్వేషాలు లేకుండా స్వచ్ఛంగా ఉంచుకోవడం.
- క్షాంతి (ఓర్పు): ఇతరులు చేసిన తప్పులను క్షమించడం, కష్టాలు వచ్చినప్పుడు ఓర్చుకోవడం.
- ఆర్జవం (రుజు ప్రవర్తన): కపటం లేకుండా ఉండటం. మనసులో ఒకటి, బయట ఒకటి కాకుండా.. యథార్థంగా (Straightforward) ఉండటం.
- జ్ఞానం: శాస్త్రాలను చదివి ధర్మాధర్మాలను తెలుసుకోవడం.
- విజ్ఞానం: చదివిన దానిని కేవలం బుర్రలో ఉంచుకోకుండా, అనుభవంలోకి (Experience) తెచ్చుకోవడం.
- ఆస్తిక్యం: దేవుడు ఉన్నాడని, గురువు మాట సత్యమని, శాస్త్రాలు ప్రమాణమని పూర్తి నమ్మకం (విశ్వాసం) కలిగి ఉండటం.
ఎవరిలో అయితే ఈ తొమ్మిది లక్షణాలు ఉంటాయో, వారే నిజమైన బ్రాహ్మణులు (స్వభావం రీత్యా).