యత్తదగ్రే విషమివ పరిణామేఽమృతోపమమ్ ।
తత్సుఖం సాత్త్వికం ప్రోక్తం ఆత్మబుద్ధిప్రసాదజమ్ ॥ 37
యత్, తత్, అగ్రే, విషమ్, ఇవ, పరిణామే, అమృత ఉపమమ్,
తత్, సుఖమ్, సాత్త్వికమ్, ప్రోక్తమ్, ఆత్మబుద్ధి ప్రసాదజమ్.
యత్ తత్ = ఏ సుఖం; అగ్రే = ఆరంభ దశలో; విషం ఇవ = విషం వలే (కష్టదాయకమో); పరిణామే = అంతంలో; అమృత ఉపమం = అమృత తుల్యమో; ఆత్మ బుద్ధి ప్రసాదజం = ఆత్మనిష్ఠమైన బుద్ధినిర్మలత నుండి కలుగుతుందో; తత్ = ఆ; సుఖమ్ = సుఖం; సాత్త్వికమ్ = సాత్త్వికమని; ప్రోక్తమ్ = చెప్పబడింది.
తా ॥ ఏ సుఖం మొదట విషం వలే కష్టదాయకమో, కాని తుదకు అమృతతుల్యం అవుతుందో, మరియు ఏది ఆత్మనిష్ఠమగు బుద్ధినిర్మలత నుండి ఉత్పన్నమవుతుందో, అదియే సాత్త్విక సుఖం అనబడుతుంది.
వ్యాఖ్య:-
మొదట్లో విషం – చివర్లో అమృతం: ఆధ్యాత్మిక సాధన (ధ్యానం, వైరాగ్యం, బ్రహ్మనిష్ఠ) మొదలుపెట్టిన కొత్తలో.. అది చాలా కష్టంగా, ఇబ్బందిగా అనిపించవచ్చు.
- కానీ, ఆ సాధన పూర్తయ్యే సమయానికి అది అమృతంలా మారిపోతుంది.
- అది శాశ్వతమైన ఆత్మసుఖాన్ని ఇస్తుంది.
సాధనను ఆపకూడదు: సాధన చేస్తున్నప్పుడు (ధ్యానంలో కూర్చున్నప్పుడు) కాళ్లు నొప్పులు పుట్టొచ్చు, మనసు లాగవచ్చు, విసుగు రావచ్చు.
- సాధకుడికి ఇలా కష్టం కలిగినప్పుడు భయపడకూడదు. “ఇది నిజమైన బాధ కాదు, దీని తర్వాత అనంతమైన ఆనందం రాబోతోంది” అని గుర్తుంచుకుని ధైర్యంతో సాధన కొనసాగించాలి.
‘విషమివ’ – విషం కాదు, విషం లాంటిది: ఇక్కడ శ్లోకంలో ‘విషమివ’ అనే పదాన్ని వాడారు.
- ‘విషం’ అంటే చంపేస్తుంది. కానీ ‘విషమివ’ అంటే “విషం లాంటిది” (విషం వలె అనిపించేది) అని అర్థం.
- అంటే సాధనలో వచ్చే కష్టం విషం లాగా అనిపిస్తుంది కానీ, నిజానికి అది మనకు హాని చేసే విషం కాదు.
అసలు ఆ బాధ ఎందుకు కలుగుతుంది? (Scientific Reason): సాధనలో మనకు బాధ కలగడానికి ఒక ముఖ్యమైన కారణం ఉంది.
- మనలో జన్మజన్మల నుండి ఉన్న ‘పాప వాసనలు’ (చెడు సంస్కారాలు) లోపల తిష్టవేసి ఉంటాయి.
- ఇప్పుడు మనం చేస్తున్న ‘పుణ్య వాసనలు’ (సాధన) లోపలికి వెళ్లి ఆ పాత పాపాలను బయటకు గెంటేస్తుంటాయి.
- ఆ చెడు అలవాట్లు/పాపాలు బయటకు వెళ్తూ వెళ్తూ.. మనసును గిల్లి వెళ్తాయి. ఆ గిల్లుడే మనకు బాధలా అనిపిస్తుంది.
- కాబట్టి ఆ బాధ నిజానికి బాధ కాదు.. గొప్ప సుఖానికి నాంది (Beginning).
కొన్ని జబ్బులు తగ్గాలంటే చేదుగా ఉండే ‘వేప ఉండ’ను మందుగా ఇస్తారు. అది నోటికి చేదుగా ఉన్నా, ఆరోగ్యం కోసం ఇష్టం లేకపోయినా బలవంతంగానైనా తినాల్సిందే. ఒక రాయి దేవుడి విగ్రహంగా మారాలంటే ఉలి దెబ్బలు తినాలి. అలాగే, బంగారం అందమైన నగగా మారాలంటే సుత్తి దెబ్బలు తట్టుకోవాలి. అదే విధంగా, శాశ్వతమైన ఆనందాన్ని (బ్రహ్మానందాన్ని) పొందాలంటే మనిషి ముందుగా కొన్ని త్యాగాలు చేయక తప్పదు. అల్పమైన సుఖాలను వదిలేసేటప్పుడు మొదట్లో కొంచెం బాధగా అనిపించవచ్చు. ఎన్నో జన్మల నుండి ఈ కోరికలు, అలవాట్లు మన మనసులో బంధువుల్లా తిష్టవేసుకుని ఉన్నాయి. అవి మనల్ని విడిచి వెళ్తుంటే, మనవాళ్ళు దూరమైనప్పుడు కలిగే ఆవేదన కలగడం సహజం. అంతమాత్రాన సాధకుడు భయపడకూడదు. కొంచెం ఓపిక పట్టి సాధన ఆపకుండా కొనసాగిస్తే, ఆ కష్టకాలం పోయి ఆనందమైన రోజులు వస్తాయి.
ఒక విద్యార్థి చదువుకునే రోజుల్లో రాత్రింబవళ్లు కష్టపడి చదువుతాడు, ఆ తర్వాత ఉద్యోగంలో చేరి సుఖపడతాడు. ఆధ్యాత్మిక మార్గంలో కూడా అంతే; ఇంద్రియాలను అదుపులో పెట్టుకునేటప్పుడు, మనసుతో పోరాడేటప్పుడు కొంత శ్రమ కలుగుతుంది. దాన్ని ఓపికగా భరించి ముందుకు సాగాలి తప్ప, భయపడి సాధన ఆపేయకూడదు. అందుకే సాత్త్విక సుఖం ఎలా ఉంటుందో భగవంతుడు ఇక్కడ స్పష్టంగా చెప్పాడు. మొదట్లో కష్టంగా, విషంలా అనిపించే దానిలోనే అమృతం వంటి సుఖం దాగి ఉంటుందని వివరించాడు. ఆ కాసేపటి కష్టాన్ని (విషాన్ని) ఎలాగోలా దిగమింగితే, అందులో దాగి ఉన్న అమృతపు విత్తనాలు మొలకెత్తుతాయి. “అయ్యో! ఇది విషంలా ఉందే” అని భయపడి పారేస్తే, దానిలోని అమృతాన్ని కూడా కోల్పోతాం. కాబట్టి సాధకులు ఈ విషయంలో చాలా జాగ్రత్తగా ఉండాలి. ఈ అద్భుతమైన ఉపదేశాన్ని గుర్తుంచుకుని, తమకోసం అనంతమైన ఆత్మసుఖం ఎదురుచూస్తోందని నమ్మి, కష్టాలను భరిస్తూ, త్యాగబుద్ధితో సాధన కొనసాగిస్తూనే ఉండాలి. అందుకే ఉపనిషత్తుల్లో “కశ్చిద్ధీరః” అని అన్నారు — అంటే ఎవరో ఒక ధీరుడు మాత్రమే అన్ని కష్టాలనూ తట్టుకుని ఆత్మను చూడగలడు అని అర్థం. బుద్ధుడు, రామకృష్ణ పరమహంస వంటి మహనీయుల జీవితాలను చూస్తే ఈ విషయం మనకు అర్థమవుతుంది. ఇక్కడ ‘అమృతోపమమ్’ (అమృతం వంటిది) అని చెప్పడం చాలా సరైనది. ఎందుకంటే, ఆత్మసుఖం అనేది దేవతలు తాగే అమృతం లాంటిదే కానీ, ఆ జడమైన అమృతం కాదు. ఇది దానికంటే కోట్లాది రెట్లు ఎక్కువ శక్తివంతమైనది. దేవతల అమృతం కేవలం శరీరాన్ని కొంతకాలం చావు లేకుండా కాపాడుతుంది. కానీ ఈ ఆత్మసుఖం అనే అమృతం, జీవిని పుట్టుక-చావు అనే సంసార బంధం నుండి శాశ్వతంగా విడిపిస్తుంది.
‘ఆత్మబుద్ధి ప్రసాదజమ్’ – ఆ సాత్త్విక సుఖం (ఆత్మానందం) ఎలా దొరుకుతుంది? మన బుద్ధి నిర్మలంగా ఉండి, విషయ వాంఛల మలినాలు ఏమీ లేనప్పుడు, అద్దంలో ప్రతిబింబం కనిపించినట్లుగా ఆత్మసుఖం అందులో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది, అనుభవంలోకి వస్తుంది. కాబట్టి సుఖాన్ని కోరుకునేవారు ముందుగా తమ బుద్ధిని శుభ్రంగా మార్చుకోవాలి. “మోక్షం ఎక్కడుంది? సుఖం ఎక్కడుంది?” అని కొందరు అడుగుతుంటారు. దానికి భగవంతుడు ఇక్కడ సమాధానం ఇచ్చాడు. మోక్షం గానీ, దైవ సుఖం గానీ ఆకాశంలోనో, పాతాళంలోనో లేవు. అవి నిర్మలమైన మన సొంత బుద్ధిలోనే ఉన్నాయి.